అసురీం యోనిమాపన్నా మూఢా జన్మని జన్మని।మామప్రాప్యైవ కౌన్తేయ తతో యాన్త్యధమాం గతిమ్।।16.20।।
ఆసురి గర్భాల్లో జన్మతరములు మూర్ఖత్వంలో మునిగి, నన్ను చేరక, కౌంతేయా, వారు అత్యంత నీచ స్థితికి వెళ్తారు.
త్రివిధం నరకస్యేదం ద్వారం నాశనమాత్మనః।కామః క్రోధస్తథా లోభస్తస్మాదేతత్త్రయం త్యజేత్।।16.21।।
నరకానికి మూడు ద్వారాలు ఉన్నాయి — అవి మనసుకు హానికరం: కోరిక, కోపం, లోభం. కాబట్టి ఈ మూడింటిని వదిలేయాలి.
ఏతైర్విముక్తః కౌన్తేయ తమోద్వారైస్త్రిభిర్నరః।ఆచరత్యాత్మనః శ్రేయస్తతో యాతి పరాం గతిమ్।।16.22।।
ఈ మూడు అంధకార ద్వారాలనుండి విముక్తుడై, కౌంతేయా, మనిషి తన మంచికోసం పనిచేస్తాడు, ఆ తర్వాత పరమమైన మార్గాన్ని చేరుకుంటాడు.
యః శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య వర్తతే కామకారతః।న స సిద్ధిమవాప్నోతి న సుఖం న పరాం గతిమ్।।16.23।।
శాస్త్ర నియమాలను వదిలేసి, తన కోరికలకనుగుణంగా ప్రవర్తించే వాడు, సంపూర్ణతను, సుఖాన్ని, లేదా పరమ గమ్యాన్ని పొందడు.
తస్మాచ్ఛాస్త్రం ప్రమాణం తే కార్యాకార్యవ్యవస్థితౌ।జ్ఞాత్వా శాస్త్రవిధానోక్తం కర్మ కర్తుమిహార్హసి।।16.24।।
కావున, ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో నిర్ణయించడంలో శాస్త్రమే నీకు ప్రామాణికంగా ఉండాలి. శాస్త్రంలో చెప్పిన విధులను తెలుసుకుని, ఇక్కడ నీవు ఆ కర్మలను చేయాలి.
అర్జున ఉవాచయే శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య యజన్తే శ్రద్ధయాఽన్వితాః।తేషాం నిష్ఠా తు కా కృష్ణ సత్త్వమాహో రజస్తమః।।17.1।।
అర్జునుడు అన్నాడు — హే కృష్ణా! శాస్త్ర నియమాలను పక్కనబెట్టి, విశ్వాసంతో యజ్ఞాది పూజలు చేసే వాళ్ల స్థితి ఏమిటి? వారు సత్త్వగుణంలో ఉన్నవారా, రాజోగుణంలోనా, లేక తమోగుణంలోనా?
శ్రీ భగవానువాచత్రివిధా భవతి శ్రద్ధా దేహినాం సా స్వభావజా।సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చేతి తాం శ్రృణు।।17.2।।
శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు — శరీరధారుల విశ్వాసం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. అది వారి స్వభావం వల్ల కలుగుతుంది. అవి సాత్విక, రాజసిక, తామసిక అని వేరుచేస్తారు. వాటి గురించి విను.
సత్త్వానురూపా సర్వస్య శ్రద్ధా భవతి భారత।శ్రద్ధామయోఽయం పురుషో యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః।।17.3।।
ఓ భారతా! ప్రతి ఒక్కరి విశ్వాసం అతని స్వభావాన్ని బట్టి ఉంటుంది. మనిషి విశ్వాసంతోనే తయారవుతాడు. ఎవరి విశ్వాసం ఎలా ఉంటే, వారు కూడా అలానే ఉంటారు.
యజన్తే సాత్త్వికా దేవాన్యక్షరక్షాంసి రాజసాః।ప్రేతాన్భూతగణాంశ్చాన్యే యజన్తే తామసా జనాః।।17.4।।
సాత్వికులు దేవతలను పూజిస్తారు. రాజసికులు యక్షులు, రాక్షసులను పూజిస్తారు. తామసికులు ప్రేతాలు, భూతగణాలను పూజిస్తారు.
అశాస్త్రవిహితం ఘోరం తప్యన్తే యే తపో జనాః।దమ్భాహఙ్కారసంయుక్తాః కామరాగబలాన్వితాః।।17.5।।
శాస్త్రంలో చెప్పని ఘోరమైన తపస్సు చేసే వారు, అహంకారం, డంబం, కోరిక, మమకారం కలిగి ఉంటారు.
కర్షయన్తః శరీరస్థం భూతగ్రామమచేతసః।మాం చైవాన్తఃశరీరస్థం తాన్విద్ధ్యాసురనిశ్చయాన్।।17.6।।
వారు తమ శరీరంలో ఉన్న భూతగణాలను బాధిస్తారు. అంతే కాక, శరీరంలో ఉన్న నన్ను కూడా బాధిస్తారు. అలాంటి వారిని అసుర స్వభావం కలవారని తెలుసుకో.
ఆహారస్త్వపి సర్వస్య త్రివిధో భవతి ప్రియః।యజ్ఞస్తపస్తథా దానం తేషాం భేదమిమం శ్రృణు।।17.7।।
ప్రతి ఒక్కరికి ఇష్టమైన ఆహారం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. అలాగే యజ్ఞం, తపస్సు, దానం కూడా మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. వాటి మధ్య తేడా గురించి విను.
ఆయుఃసత్త్వబలారోగ్యసుఖప్రీతివివర్ధనాః।రస్యాః స్నిగ్ధాః స్థిరా హృద్యా ఆహారాః సాత్త్వికప్రియాః।।17.8।।
ఆయుష్షు, శుద్ధి, బలం, ఆరోగ్యం, ఆనందం, సంతృప్తి పెంచే, రుచికరమైనవి, మృదువైనవి, స్థిరమైనవి, హృదయానికి హర్షం కలిగించే ఆహారాలు సాత్వికులకు ఇష్టమైనవి.
కట్వమ్లలవణాత్యుష్ణతీక్ష్ణరూక్షవిదాహినః।ఆహారా రాజసస్యేష్టా దుఃఖశోకామయప్రదాః।।17.9।।
తీవ్రంగా చేదు, పులుపు, ఉప్పు, ఎక్కువ వేడి, మసాలా, పొడి, కాలినవి వంటి ఆహారాలు రాజసికులకు ఇష్టమైనవి. ఇవి బాధ, దుఃఖం, వ్యాధి కలిగిస్తాయి.
యాతయామం గతరసం పూతి పర్యుషితం చ యత్।ఉచ్ఛిష్టమపి చామేధ్యం భోజనం తామసప్రియమ్।।17.10।।
పాతవైనవి, రుచి లేనివి, పాడైనవి, పుళ్ళబడ్డవి, మిగిలిపోయినవి, అపవిత్రమైనవి — ఇవే తామసికులకు ఇష్టమైన ఆహారాలు.
అఫలాకాఙ్క్షిభిర్యజ్ఞో విధిదృష్టో య ఇజ్యతే।యష్టవ్యమేవేతి మనః సమాధాయ స సాత్త్వికః।।17.11।।
ఫలితాన్ని ఆశించని వారు, శాస్త్ర నియమం ప్రకారం, 'ఇది చేయాలి' అనే భావంతో చేసే యజ్ఞం సాత్వికమైనది.
అభిసంధాయ తు ఫలం దమ్భార్థమపి చైవ యత్।ఇజ్యతే భరతశ్రేష్ఠ తం యజ్ఞం విద్ధి రాజసమ్।।17.12।।
ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ, లేదా ప్రదర్శన కోసం చేసే యజ్ఞాన్ని, ఓ భారతశ్రేష్ఠా! రాజసికమైనదిగా తెలుసుకో.
విధిహీనమసృష్టాన్నం మన్త్రహీనమదక్షిణమ్।శ్రద్ధావిరహితం యజ్ఞం తామసం పరిచక్షతే।।17.13।।
నియమానికి విరుద్ధంగా, ప్రసాదాన్ని పంచకుండా, మంత్రాలు లేకుండా, దక్షిణా లేకుండా, విశ్వాసం లేకుండా చేసే యజ్ఞాన్ని తామసికమైనదిగా అంటారు.
దేవద్విజగురుప్రాజ్ఞపూజనం శౌచమార్జవమ్।బ్రహ్మచర్యమహింసా చ శారీరం తప ఉచ్యతే।।17.14।।
దేవతలు, ద్విజులు, గురువులు, జ్ఞానులను పూజించడం, శుద్ధత, నేరుగా ఉండటం, బ్రహ్మచర్యం, హింస చేయకపోవడం — ఇవన్నీ శరీర తపస్సు అని అంటారు.
అనుద్వేగకరం వాక్యం సత్యం ప్రియహితం చ యత్।స్వాధ్యాయాభ్యసనం చైవ వాఙ్మయం తప ఉచ్యతే।।17.15।।
ఎవరిని బాధించని మాటలు, సత్యమైనవి, మధురమైనవి, హితమైనవి, అలాగే నిత్యం స్వాధ్యాయం చేయడం — ఇవే వాక్కు తపస్సు.
మనఃప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః।భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్తపో మానసముచ్యతే।।17.16।।
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం, మృదుత్వం, మౌనం, ఆత్మ నియంత్రణ, భావశుద్ధి — ఇవే మానసిక తపస్సు.
శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్తత్ిత్రవిధం నరైః।అఫలాకాఙ్క్షిభిర్యుక్తైః సాత్త్వికం పరిచక్షతే।।17.17।।
ఈ మూడు రకాల తపస్సును, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, గొప్ప విశ్వాసంతో చేసే వారు సాత్వికులు అని చెబుతారు.
సత్కారమానపూజార్థం తపో దమ్భేన చైవ యత్।క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం రాజసం చలమధ్రువమ్।।17.18।।
గౌరవం, మాన్యం, పూజ కోసం, అహంకారంతో చేసే తపస్సు ఈ లోకంలో రాజస స్వభావంగా, అచంచలంగా, నిస్సారంగా ఉంటుందని చెప్పబడింది.
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్పీడయా క్రియతే తపః।పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్తామసముదాహృతమ్।।17.19।।
తప్పు అర్థంతో, తనను తాను బాధించుకుంటూ, లేదా ఇతరులకు హాని కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో చేసే తపస్సు తామస స్వభావంగా చెప్పబడింది.
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతేఽనుపకారిణే।దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్।।17.20।।
ఇది ఇవ్వాలి అని భావించి, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, సరైన స్థలంలో, సరైన సమయంలో, యోగ్యుడైనవారికి ఇచ్చే దానం శుద్ధమైనదిగా గుర్తించబడింది.
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలముద్దిశ్య వా పునః।దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్దానం రాజసం స్మృతమ్।।17.21।।
ప్రతిఫలం కోసం లేదా తిరిగి ఏదైనా ఆశించి, లేదా ఇబ్బంది పడుతూ ఇచ్చే దానం రాజస స్వభావంగా గుర్తించబడింది.
అదేశకాలే యద్దానమపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే।అసత్కృతమవజ్ఞాతం తత్తామసముదాహృతమ్।।17.22।।
సరైన స్థలం, కాలం కాకుండా, అర్హత లేని వారికి, గౌరవం లేకుండా లేదా అవమానంగా ఇచ్చే దానం తామస స్వభావంగా చెప్పబడింది.
తత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతః।బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా।।17.23।।
ఓం, తత్, సత్ అనే మూడు పదాలు పరబ్రహ్మానికి గుర్తుగా భావించబడతాయి. వీటి ద్వారా బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, యజ్ఞాలు పురాతన కాలంలో ఏర్పడినవి.
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య యజ్ఞదానతపఃక్రియాః।ప్రవర్తన్తే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మవాదినామ్।।17.24।।
అందువల్ల, బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకున్నవారు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి కార్యాలను నియమానుసారం చేయడానికి ముందుగా 'ఓం' అనే పదాన్ని ఉచ్చరిస్తారు.
తదిత్యనభిసన్ధాయ ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః।దానక్రియాశ్చ వివిధాః క్రియన్తే మోక్షకాఙ్క్షి।।17.25।।
'తత్' అనే పదాన్ని పలకుతూ, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, వివిధ యజ్ఞాలు, తపస్సులు, దానాలు మోక్షాన్ని కోరేవారు చేస్తారు.