ఇతి గుహ్యతమం శాస్త్రమిదముక్తం మయాఽనఘ।ఏతద్బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్స్యాత్కృతకృత్యశ్చ భారత।।15.20।।
ఇంతవరకు చెప్పినది అత్యంత గూఢమైన శాస్త్రం, నిష్పాపుడా. దీన్ని తెలుసుకుంటే, మనిషి జ్ఞానవంతుడవుతాడు, తన కార్యాన్ని పూర్తిచేసినవాడవుతాడు, ఓ భారతా.
శ్రీ భగవానువాచ అభయం సత్త్వసంశుద్ధిః జ్ఞానయోగవ్యవస్థితిః। దానం దమశ్చ యజ్ఞశ్చ స్వాధ్యాయస్తప ఆర్జవమ్।।16.1।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా చెప్పాడు — భయం లేకపోవడం, మనస్సు పవిత్రత, జ్ఞానం, యోగంలో స్థిరత, దానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, యజ్ఞం, స్వాధ్యాయం, తపస్సు, నేరుగా ఉండడం — ఇవన్నీ
అహింసా సత్యమక్రోధస్త్యాగః శాన్తిరపైశునమ్।దయా భూతేష్వలోలుప్త్వం మార్దవం హ్రీరచాపలమ్।।16.2।।
హింస చేయకపోవడం, సత్యం, కోపం లేకపోవడం, త్యాగం, శాంతి, తప్పులను వెతకకపోవడం, జీవులపై దయ, లోభం లేకపోవడం, మృదుత్వం, లజ్జ, చంచలత లేకపోవడం — ఇవన్నీ
తేజః క్షమా ధృతిః శౌచమద్రోహో నాతిమానితా। భవన్తి సమ్పదం దైవీమభిజాతస్య భారత।।16.3।।
వీరత్వం, క్షమ, ధైర్యం, శుచిత్వం, ద్వేషం లేకపోవడం, అధిక అహంకారం లేకపోవడం — ఇవన్నీ దైవీ లక్షణాలతో పుట్టినవారికి కలిగే గుణాలు, ఓ భారతా.
దమ్భో దర్పోఽభిమానశ్చ క్రోధః పారుష్యమేవ చ।అజ్ఞానం చాభిజాతస్య పార్థ సమ్పదమాసురీమ్।।16.4।।
డంబం, గర్వం, అహంకారం, కోపం, కఠినత, అజ్ఞానం — ఇవన్నీ అసుర స్వభావంతో పుట్టినవారి లక్షణాలు, ఓ పార్థా.
దైవీ సమ్పద్విమోక్షాయ నిబన్ధాయాసురీ మతా।మా శుచః సమ్పదం దైవీమభిజాతోఽసి పాణ్డవ।।16.5।।
దైవీ లక్షణాలు విముక్తికి దారి తీస్తాయి; అసుర లక్షణాలు బంధనానికి కారణం. నీకు దైవీ లక్షణాలు ఉన్నాయనుకుని, మనసు బాధపడవద్దు, ఓ పాండవా.
ద్వౌ భూతసర్గౌ లోకేఽస్మిన్ దైవ ఆసుర ఏవ చ।దైవో విస్తరశః ప్రోక్త ఆసురం పార్థ మే శ్రృణు।।16.6।।
ఈ లోకంలో రెండు రకాల ప్రాణులు ఉన్నారు — ఒకటి దైవికులు, మరొకటి ఆసురులు. దైవికుల గురించి విస్తృతంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు, పార్థా, ఆసురుల గురించి నా మాట విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ జనా న విదురాసురాః।న శౌచం నాపి చాచారో న సత్యం తేషు విద్యతే।।16.7।।
ఆసురులు ఏది చేయాలో, ఏది మానాలో తెలియదు. వారిలో పవిత్రత లేదు, మంచి ప్రవర్తన లేదు, నిజాయితీ కూడా ఉండదు.
అసత్యమప్రతిష్ఠం తే జగదాహురనీశ్వరమ్।అపరస్పరసమ్భూతం కిమన్యత్కామహైతుకమ్।।16.8।।
ఈ లోకం అబద్ధమే, స్థిరత లేదు, దైవం కూడా లేదు అని వారు అంటారు. ఇది పరస్పర సంయోగం వల్లే పుట్టిందని, కోరికే కారణమని భావిస్తారు.
ఏతాం దృష్టిమవష్టభ్య నష్టాత్మానోఽల్పబుద్ధయః।ప్రభవన్త్యుగ్రకర్మాణః క్షయాయ జగతోఽహితాః।।16.9।।
ఇలాంటి దృష్టిని పట్టుకుని, తమను తాము నాశనం చేసుకుని, తక్కువ తెలివితో, క్రూరమైన పనులు చేసే వారు లోకానికి హానికరంగా, నాశనం చేయడానికి ముందుకు వస్తారు.
కామమాశ్రిత్య దుష్పూరం దమ్భమానమదాన్వితాః।మోహాద్గృహీత్వాసద్గ్రాహాన్ప్రవర్తన్తేఽశుచివ్రతాః।।16.10।।
తీరని కోరికను ఆశ్రయించి, అహంకారం, గర్వం, మదంతో నిండిపోయి, మాయలో పడి, తప్పు అభిప్రాయాలు పట్టుకుని, అపవిత్రమైన నియమాలతో ప్రవర్తిస్తారు.
చిన్తామపరిమేయాం చ ప్రలయాన్తాముపాశ్రితాః।కామోపభోగపరమా ఏతావదితి నిశ్ిచతాః।।16.11।।
అనేక ఆందోళనల్లో మునిగి, మరణం వరకు ఆ కలవరాలు వీడవు. కోరికల సుఖాలకే పరమంగా మునిగి, ఇదే జీవితం అన్న నమ్మకంతో ఉంటారు.
ఆశాపాశశతైర్బద్ధాః కామక్రోధపరాయణాః।ఈహన్తే కామభోగార్థమన్యాయేనార్థసఞ్చయాన్।।16.12।।
వందలాది ఆశల బంధనాలతో కట్టుబడి, కోపం, కోరికలకే లోబడిన వారు, అన్యాయ మార్గాల్లో ధనం కూడబెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తారు.
ఇదమద్య మయా లబ్ధమిమం ప్రాప్స్యే మనోరథమ్।ఇదమస్తీదమపి మే భవిష్యతి పునర్ధనమ్।।16.13।।
ఈ రోజు నేను ఇది సంపాదించాను; ఆ కోరికను కూడా సాధిస్తాను; ఇది నా సొంతం, ఇంకోసారి నాకు మరిన్ని ధనాలు వస్తాయి అని అనుకుంటారు.
అసౌ మయా హతః శత్రుర్హనిష్యే చాపరానపి।ఈశ్వరోఽహమహం భోగీ సిద్ధోఽహం బలవాన్సుఖీ।।16.14।।
ఆ శత్రువును నేను చంపాను, ఇంకొంతమందిని కూడా చంపుతాను. నేను అధిపతి, నేను సుఖభోగి, నేను సిద్ధుడిని, బలవంతుడిని, సంతోషంగా ఉన్నాను అని భావిస్తారు.
ఆఢ్యోఽభిజనవానస్మి కోఽన్యోఽస్తి సదృశో మయా।యక్ష్యే దాస్యామి మోదిష్య ఇత్యజ్ఞానవిమోహితాః।।16.15।।
నేను ధనవంతుడిని, ఉన్నత కుటుంబంలో పుట్టాను; నా సమానుడు ఎవరు? నేను యజ్ఞాలు చేస్తాను, దానం ఇస్తాను, ఆనందిస్తాను అని అజ్ఞానంలో మునిగి, అనేక ఆలోచనల్లో తడబడుతూ, మాయలో చిక్కుకుని, కోరికల సుఖాలకు బంధించబడి, అపవిత్ర నరకంలో పడిపోతారు.
అనేకచిత్తవిభ్రాన్తా మోహజాలసమావృతాః।ప్రసక్తాః కామభోగేషు పతన్తి నరకేఽశుచౌ।।16.16।।
అనేక ఆలోచనల్లో తడబడుతూ, మాయలో చిక్కుకుని, కోరికల సుఖాలకు బంధించబడి, అపవిత్ర నరకంలో పడిపోతారు.
ఆత్మసమ్భావితాః స్తబ్ధా ధనమానమదాన్వితాః।యజన్తే నామయజ్ఞైస్తే దమ్భేనావిధిపూర్వకమ్।।16.17।।
తమను తాము గొప్పవాళ్లని భావించి, గర్వంతో, ధన మదంతో నిండిపోయి, కేవలం పేరుకే యజ్ఞాలు చేస్తారు; అవి కూడా అబద్ధంగా, నియమాలకు విరుద్ధంగా ఉంటాయి.
అహఙ్కారం బలం దర్పం కామం క్రోధం చ సంశ్రితాః।మామాత్మపరదేహేషు ప్రద్విషన్తోఽభ్యసూయకాః।।16.18।।
అహంకారం, బలం, గర్వం, కోరిక, కోపాన్ని ఆశ్రయించి, నాలోను, ఇతరుల శరీరాల్లోను ద్వేషంతో, అసూయతో ఉంటారు.
తానహం ద్విషతః క్రూరాన్సంసారేషు నరాధమాన్।క్షిపామ్యజస్రమశుభానాసురీష్వేవ యోనిషు।।16.19।।
ఇలాంటి ద్వేషభావంతో, క్రూరమైన, మానవులలో అత్యంత నీచమైన వారిని, నేను ఎప్పుడూ చెడు జన్మలకు, ఆసురి గర్భాల్లోకి పంపుతాను.
అసురీం యోనిమాపన్నా మూఢా జన్మని జన్మని।మామప్రాప్యైవ కౌన్తేయ తతో యాన్త్యధమాం గతిమ్।।16.20।।
ఆసురి గర్భాల్లో జన్మతరములు మూర్ఖత్వంలో మునిగి, నన్ను చేరక, కౌంతేయా, వారు అత్యంత నీచ స్థితికి వెళ్తారు.
త్రివిధం నరకస్యేదం ద్వారం నాశనమాత్మనః।కామః క్రోధస్తథా లోభస్తస్మాదేతత్త్రయం త్యజేత్।।16.21।।
నరకానికి మూడు ద్వారాలు ఉన్నాయి — అవి మనసుకు హానికరం: కోరిక, కోపం, లోభం. కాబట్టి ఈ మూడింటిని వదిలేయాలి.
ఏతైర్విముక్తః కౌన్తేయ తమోద్వారైస్త్రిభిర్నరః।ఆచరత్యాత్మనః శ్రేయస్తతో యాతి పరాం గతిమ్।।16.22।।
ఈ మూడు అంధకార ద్వారాలనుండి విముక్తుడై, కౌంతేయా, మనిషి తన మంచికోసం పనిచేస్తాడు, ఆ తర్వాత పరమమైన మార్గాన్ని చేరుకుంటాడు.
యః శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య వర్తతే కామకారతః।న స సిద్ధిమవాప్నోతి న సుఖం న పరాం గతిమ్।।16.23।।
శాస్త్ర నియమాలను వదిలేసి, తన కోరికలకనుగుణంగా ప్రవర్తించే వాడు, సంపూర్ణతను, సుఖాన్ని, లేదా పరమ గమ్యాన్ని పొందడు.
తస్మాచ్ఛాస్త్రం ప్రమాణం తే కార్యాకార్యవ్యవస్థితౌ।జ్ఞాత్వా శాస్త్రవిధానోక్తం కర్మ కర్తుమిహార్హసి।।16.24।।
కావున, ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో నిర్ణయించడంలో శాస్త్రమే నీకు ప్రామాణికంగా ఉండాలి. శాస్త్రంలో చెప్పిన విధులను తెలుసుకుని, ఇక్కడ నీవు ఆ కర్మలను చేయాలి.
అర్జున ఉవాచయే శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య యజన్తే శ్రద్ధయాఽన్వితాః।తేషాం నిష్ఠా తు కా కృష్ణ సత్త్వమాహో రజస్తమః।।17.1।।
అర్జునుడు అన్నాడు — హే కృష్ణా! శాస్త్ర నియమాలను పక్కనబెట్టి, విశ్వాసంతో యజ్ఞాది పూజలు చేసే వాళ్ల స్థితి ఏమిటి? వారు సత్త్వగుణంలో ఉన్నవారా, రాజోగుణంలోనా, లేక తమోగుణంలోనా?
శ్రీ భగవానువాచత్రివిధా భవతి శ్రద్ధా దేహినాం సా స్వభావజా।సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చేతి తాం శ్రృణు।।17.2।।
శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు — శరీరధారుల విశ్వాసం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. అది వారి స్వభావం వల్ల కలుగుతుంది. అవి సాత్విక, రాజసిక, తామసిక అని వేరుచేస్తారు. వాటి గురించి విను.
సత్త్వానురూపా సర్వస్య శ్రద్ధా భవతి భారత।శ్రద్ధామయోఽయం పురుషో యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః।।17.3।।
ఓ భారతా! ప్రతి ఒక్కరి విశ్వాసం అతని స్వభావాన్ని బట్టి ఉంటుంది. మనిషి విశ్వాసంతోనే తయారవుతాడు. ఎవరి విశ్వాసం ఎలా ఉంటే, వారు కూడా అలానే ఉంటారు.
యజన్తే సాత్త్వికా దేవాన్యక్షరక్షాంసి రాజసాః।ప్రేతాన్భూతగణాంశ్చాన్యే యజన్తే తామసా జనాః।।17.4।।
సాత్వికులు దేవతలను పూజిస్తారు. రాజసికులు యక్షులు, రాక్షసులను పూజిస్తారు. తామసికులు ప్రేతాలు, భూతగణాలను పూజిస్తారు.
అశాస్త్రవిహితం ఘోరం తప్యన్తే యే తపో జనాః।దమ్భాహఙ్కారసంయుక్తాః కామరాగబలాన్వితాః।।17.5।।
శాస్త్రంలో చెప్పని ఘోరమైన తపస్సు చేసే వారు, అహంకారం, డంబం, కోరిక, మమకారం కలిగి ఉంటారు.