ఉత్క్రామన్తం స్థితం వాపి భుఞ్జానం వా గుణాన్వితమ్।విమూఢా నానుపశ్యన్తి పశ్యన్తి జ్ఞానచక్షుషః।।15.10।।
అతడు శరీరం వదిలే సమయంలో, ఉండే సమయంలో, లేదా గుణాలతో కూడి అనుభవించే సమయంలో, మూర్ఖులు ఆయనను చూడలేరు. జ్ఞానదృష్టి కలవారు మాత్రమే ఆయనను చూస్తారు.
యతన్తో యోగినశ్చైనం పశ్యన్త్యాత్మన్యవస్థితమ్।యతన్తోఽప్యకృతాత్మానో నైనం పశ్యన్త్యచేతసః।।15.11।।
యత్నించే యోగులు తమలోనే ఆయనను స్థిరంగా ఉన్నట్టుగా చూస్తారు. కానీ మనస్సు అదుపులో లేని వారు ఎంత ప్రయత్నించినా, ఆయనను చూడలేరు.
యదాదిత్యగతం తేజో జగద్భాసయతేఽఖిలమ్।యచ్చన్ద్రమసి యచ్చాగ్నౌ తత్తేజో విద్ధి మామకమ్।।15.12।।
సూర్యునిలో ఉన్న తేజస్సు ఈ లోకాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది. అదే తేజస్సు చంద్రునిలో, అగ్నిలో కూడా ఉంది. ఆ తేజస్సు నా స్వంతమని తెలుసుకో.
గామావిశ్య చ భూతాని ధారయామ్యహమోజసా।పుష్ణామి చౌషధీః సర్వాః సోమో భూత్వా రసాత్మకః।।15.13।।
నేను భూమిలో ప్రవేశించి, నా శక్తితో అన్ని జీవులను నిలబెడతాను. సోముడిగా మారి, అన్ని మొక్కలకు రసాన్ని అందించి, వాటిని పోషిస్తాను.
అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః।ప్రాణాపానసమాయుక్తః పచామ్యన్నం చతుర్విధమ్।।15.14।।
నేను జీవుల శరీరాల్లో వైశ్వానర అగ్నిగా ఉండి, ప్రాణాపానాలతో కలసి, నాలుగు విధాల ఆహారాన్ని జీర్ణింపజేస్తాను.
సర్వస్య చాహం హృది సన్నివిష్టో మత్తః స్మృతిర్జ్ఞానమపోహనం చ।వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యో వేదాన్తకృద్వేదవిదేవ చాహమ్।।15.15।।
ప్రతి ఒక్కరి హృదయంలో నేను నివసిస్తున్నాను. నన్నుంచి స్మృతి, జ్ఞానం, మరచిపోవడం కలుగుతాయి. అన్ని వేదాల ద్వారా తెలుసుకోవలసింది నేనే. వేదాంతాన్ని రచించినవాడిని, వేదాలను తెలిసినవాడిని కూడా నేనే.
ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ।క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే।।15.16।।
ఈ లోకంలో రెండు రకాల పురుషులు ఉన్నారు: నశించేవారు, నశించని వారు. అన్ని జీవులు నశించేవే; మారని వాడిని నశించనివాడని అంటారు.
ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః పరమాత్మేత్యుదాహృతః।యో లోకత్రయమావిశ్య బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః।।15.17।।
ఇంకొకరు ఉన్నారు — ఆయన పరమాత్మ, లోకత్రయాన్ని ప్రవేశించి, వాటిని నిలబెట్టే, నశించని పరమేశ్వరుడు.
యస్మాత్క్షరమతీతోఽహమక్షరాదపి చోత్తమః।అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః।।15.18।।
నేను నశించేవాటిని దాటి, నశించనివాటికంటే కూడా ఉన్నతుడిని. అందుకే లోకంలోను, వేదాలలోను నన్ను పురుషోత్తముడని పిలుస్తారు.
యో మామేవమసమ్మూఢో జానాతి పురుషోత్తమమ్।స సర్వవిద్భజతి మాం సర్వభావేన భారత।।15.19।।
ఎవరైనా మాయ లేకుండా నన్ను పురుషోత్తముడిగా తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నీ తెలిసినవాడవుతాడు. అతడు తన హృదయపూర్వకంగా నన్ను భజిస్తాడు, ఓ భారతా.
ఇతి గుహ్యతమం శాస్త్రమిదముక్తం మయాఽనఘ।ఏతద్బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్స్యాత్కృతకృత్యశ్చ భారత।।15.20।।
ఇంతవరకు చెప్పినది అత్యంత గూఢమైన శాస్త్రం, నిష్పాపుడా. దీన్ని తెలుసుకుంటే, మనిషి జ్ఞానవంతుడవుతాడు, తన కార్యాన్ని పూర్తిచేసినవాడవుతాడు, ఓ భారతా.
శ్రీ భగవానువాచ అభయం సత్త్వసంశుద్ధిః జ్ఞానయోగవ్యవస్థితిః। దానం దమశ్చ యజ్ఞశ్చ స్వాధ్యాయస్తప ఆర్జవమ్।।16.1।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా చెప్పాడు — భయం లేకపోవడం, మనస్సు పవిత్రత, జ్ఞానం, యోగంలో స్థిరత, దానం, ఇంద్రియనిగ్రహం, యజ్ఞం, స్వాధ్యాయం, తపస్సు, నేరుగా ఉండడం — ఇవన్నీ
అహింసా సత్యమక్రోధస్త్యాగః శాన్తిరపైశునమ్।దయా భూతేష్వలోలుప్త్వం మార్దవం హ్రీరచాపలమ్।।16.2।।
హింస చేయకపోవడం, సత్యం, కోపం లేకపోవడం, త్యాగం, శాంతి, తప్పులను వెతకకపోవడం, జీవులపై దయ, లోభం లేకపోవడం, మృదుత్వం, లజ్జ, చంచలత లేకపోవడం — ఇవన్నీ
తేజః క్షమా ధృతిః శౌచమద్రోహో నాతిమానితా। భవన్తి సమ్పదం దైవీమభిజాతస్య భారత।।16.3।।
వీరత్వం, క్షమ, ధైర్యం, శుచిత్వం, ద్వేషం లేకపోవడం, అధిక అహంకారం లేకపోవడం — ఇవన్నీ దైవీ లక్షణాలతో పుట్టినవారికి కలిగే గుణాలు, ఓ భారతా.
దమ్భో దర్పోఽభిమానశ్చ క్రోధః పారుష్యమేవ చ।అజ్ఞానం చాభిజాతస్య పార్థ సమ్పదమాసురీమ్।।16.4।।
డంబం, గర్వం, అహంకారం, కోపం, కఠినత, అజ్ఞానం — ఇవన్నీ అసుర స్వభావంతో పుట్టినవారి లక్షణాలు, ఓ పార్థా.
దైవీ సమ్పద్విమోక్షాయ నిబన్ధాయాసురీ మతా।మా శుచః సమ్పదం దైవీమభిజాతోఽసి పాణ్డవ।।16.5।।
దైవీ లక్షణాలు విముక్తికి దారి తీస్తాయి; అసుర లక్షణాలు బంధనానికి కారణం. నీకు దైవీ లక్షణాలు ఉన్నాయనుకుని, మనసు బాధపడవద్దు, ఓ పాండవా.
ద్వౌ భూతసర్గౌ లోకేఽస్మిన్ దైవ ఆసుర ఏవ చ।దైవో విస్తరశః ప్రోక్త ఆసురం పార్థ మే శ్రృణు।।16.6।।
ఈ లోకంలో రెండు రకాల ప్రాణులు ఉన్నారు — ఒకటి దైవికులు, మరొకటి ఆసురులు. దైవికుల గురించి విస్తృతంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు, పార్థా, ఆసురుల గురించి నా మాట విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ జనా న విదురాసురాః।న శౌచం నాపి చాచారో న సత్యం తేషు విద్యతే।।16.7।।
ఆసురులు ఏది చేయాలో, ఏది మానాలో తెలియదు. వారిలో పవిత్రత లేదు, మంచి ప్రవర్తన లేదు, నిజాయితీ కూడా ఉండదు.
అసత్యమప్రతిష్ఠం తే జగదాహురనీశ్వరమ్।అపరస్పరసమ్భూతం కిమన్యత్కామహైతుకమ్।।16.8।।
ఈ లోకం అబద్ధమే, స్థిరత లేదు, దైవం కూడా లేదు అని వారు అంటారు. ఇది పరస్పర సంయోగం వల్లే పుట్టిందని, కోరికే కారణమని భావిస్తారు.
ఏతాం దృష్టిమవష్టభ్య నష్టాత్మానోఽల్పబుద్ధయః।ప్రభవన్త్యుగ్రకర్మాణః క్షయాయ జగతోఽహితాః।।16.9।।
ఇలాంటి దృష్టిని పట్టుకుని, తమను తాము నాశనం చేసుకుని, తక్కువ తెలివితో, క్రూరమైన పనులు చేసే వారు లోకానికి హానికరంగా, నాశనం చేయడానికి ముందుకు వస్తారు.
కామమాశ్రిత్య దుష్పూరం దమ్భమానమదాన్వితాః।మోహాద్గృహీత్వాసద్గ్రాహాన్ప్రవర్తన్తేఽశుచివ్రతాః।।16.10।।
తీరని కోరికను ఆశ్రయించి, అహంకారం, గర్వం, మదంతో నిండిపోయి, మాయలో పడి, తప్పు అభిప్రాయాలు పట్టుకుని, అపవిత్రమైన నియమాలతో ప్రవర్తిస్తారు.
చిన్తామపరిమేయాం చ ప్రలయాన్తాముపాశ్రితాః।కామోపభోగపరమా ఏతావదితి నిశ్ిచతాః।।16.11।।
అనేక ఆందోళనల్లో మునిగి, మరణం వరకు ఆ కలవరాలు వీడవు. కోరికల సుఖాలకే పరమంగా మునిగి, ఇదే జీవితం అన్న నమ్మకంతో ఉంటారు.
ఆశాపాశశతైర్బద్ధాః కామక్రోధపరాయణాః।ఈహన్తే కామభోగార్థమన్యాయేనార్థసఞ్చయాన్।।16.12।।
వందలాది ఆశల బంధనాలతో కట్టుబడి, కోపం, కోరికలకే లోబడిన వారు, అన్యాయ మార్గాల్లో ధనం కూడబెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తారు.
ఇదమద్య మయా లబ్ధమిమం ప్రాప్స్యే మనోరథమ్।ఇదమస్తీదమపి మే భవిష్యతి పునర్ధనమ్।।16.13।।
ఈ రోజు నేను ఇది సంపాదించాను; ఆ కోరికను కూడా సాధిస్తాను; ఇది నా సొంతం, ఇంకోసారి నాకు మరిన్ని ధనాలు వస్తాయి అని అనుకుంటారు.
అసౌ మయా హతః శత్రుర్హనిష్యే చాపరానపి।ఈశ్వరోఽహమహం భోగీ సిద్ధోఽహం బలవాన్సుఖీ।।16.14।।
ఆ శత్రువును నేను చంపాను, ఇంకొంతమందిని కూడా చంపుతాను. నేను అధిపతి, నేను సుఖభోగి, నేను సిద్ధుడిని, బలవంతుడిని, సంతోషంగా ఉన్నాను అని భావిస్తారు.
ఆఢ్యోఽభిజనవానస్మి కోఽన్యోఽస్తి సదృశో మయా।యక్ష్యే దాస్యామి మోదిష్య ఇత్యజ్ఞానవిమోహితాః।।16.15।।
నేను ధనవంతుడిని, ఉన్నత కుటుంబంలో పుట్టాను; నా సమానుడు ఎవరు? నేను యజ్ఞాలు చేస్తాను, దానం ఇస్తాను, ఆనందిస్తాను అని అజ్ఞానంలో మునిగి, అనేక ఆలోచనల్లో తడబడుతూ, మాయలో చిక్కుకుని, కోరికల సుఖాలకు బంధించబడి, అపవిత్ర నరకంలో పడిపోతారు.
అనేకచిత్తవిభ్రాన్తా మోహజాలసమావృతాః।ప్రసక్తాః కామభోగేషు పతన్తి నరకేఽశుచౌ।।16.16।।
అనేక ఆలోచనల్లో తడబడుతూ, మాయలో చిక్కుకుని, కోరికల సుఖాలకు బంధించబడి, అపవిత్ర నరకంలో పడిపోతారు.
ఆత్మసమ్భావితాః స్తబ్ధా ధనమానమదాన్వితాః।యజన్తే నామయజ్ఞైస్తే దమ్భేనావిధిపూర్వకమ్।।16.17।।
తమను తాము గొప్పవాళ్లని భావించి, గర్వంతో, ధన మదంతో నిండిపోయి, కేవలం పేరుకే యజ్ఞాలు చేస్తారు; అవి కూడా అబద్ధంగా, నియమాలకు విరుద్ధంగా ఉంటాయి.
అహఙ్కారం బలం దర్పం కామం క్రోధం చ సంశ్రితాః।మామాత్మపరదేహేషు ప్రద్విషన్తోఽభ్యసూయకాః।।16.18।।
అహంకారం, బలం, గర్వం, కోరిక, కోపాన్ని ఆశ్రయించి, నాలోను, ఇతరుల శరీరాల్లోను ద్వేషంతో, అసూయతో ఉంటారు.
తానహం ద్విషతః క్రూరాన్సంసారేషు నరాధమాన్।క్షిపామ్యజస్రమశుభానాసురీష్వేవ యోనిషు।।16.19।।
ఇలాంటి ద్వేషభావంతో, క్రూరమైన, మానవులలో అత్యంత నీచమైన వారిని, నేను ఎప్పుడూ చెడు జన్మలకు, ఆసురి గర్భాల్లోకి పంపుతాను.