రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసఙ్గసముద్భవమ్।తన్నిబధ్నాతి కౌన్తేయ కర్మసఙ్గేన దేహినమ్।।14.7।।
రజస్సు అనేది రాగభావంతో కూడినది, తృష్ణ, మమకారాల వల్ల పుడుతుంది. అది, ఓ కుంతీపుత్రా, కర్మల పట్ల ఆసక్తితో జీవిని బంధిస్తుంది.
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్।ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిస్తన్నిబధ్నాతి భారత।।14.8।।
తమస్సు అనేది అజ్ఞానం వల్ల పుట్టింది, అన్ని జీవులను మాయలో పడేస్తుంది. అది, ఓ భారతా, అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం, నిద్ర ద్వారా బంధిస్తుంది.
సత్త్వం సుఖే సఞ్జయతి రజః కర్మణి భారత।జ్ఞానమావృత్య తు తమః ప్రమాదే సఞ్జయత్యుత।।14.9।।
సత్త్వగుణం సుఖానికి మమకారం కలిగిస్తుంది, రజస్సు కర్మలకు మమకారం కలిగిస్తుంది, ఓ భారతా. తమస్సు మాత్రం జ్ఞానాన్ని కప్పిపెట్టి, నిర్లక్ష్యానికి మమకారం కలిగిస్తుంది.
రజస్తమశ్చాభిభూయ సత్త్వం భవతి భారత।రజః సత్త్వం తమశ్చైవ తమః సత్త్వం రజస్తథా।।14.10।।
రజస్సు, తమస్సులను అధిగమించినప్పుడు సత్త్వగుణం ప్రబలుతుంది, ఓ భారతా. సత్త్వం, తమస్సును అధిగమించినప్పుడు రజస్సు ప్రబలుతుంది. అలాగే, సత్త్వం, రజస్సును అధిగమించినప్పుడు తమస్సు ప్రబలుతుంది.
సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్ప్రకాశ ఉపజాయతే।జ్ఞానం యదా తదా విద్యాద్వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత।।14.11।।
ఈ శరీరంలో అన్ని ద్వారాల్లో వెలుగు పుట్టినప్పుడు, అప్పుడు సత్త్వగుణం పెరిగిందని తెలుసుకోవాలి.
లోభః ప్రవృత్తిరారమ్భః కర్మణామశమః స్పృహా।రజస్యేతాని జాయన్తే వివృద్ధే భరతర్షభ।।14.12।।
లోభం, క్రియాశీలత, పనులు ప్రారంభించడం, ఆతురత, ఆకాంక్ష — ఇవన్నీ రజస్సు పెరిగినప్పుడు, ఓ భారతర్షభా, కలుగుతాయి.
అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ।తమస్యేతాని జాయన్తే వివృద్ధే కురునన్దన।।14.13।।
అంధకారం, క్రియలేమి, నిర్లక్ష్యం, మాయ — ఇవన్నీ తమస్సు పెరిగినప్పుడు, ఓ కురునందనా, కలుగుతాయి.
యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్।తదోత్తమవిదాం లోకానమలాన్ప్రతిపద్యతే।।14.14।।
సత్త్వగుణం ప్రబలినప్పుడు శరీరధారి మరణిస్తే, అతడు ఉత్తమజ్ఞుల పవిత్ర లోకాలను పొందుతాడు.
రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మసఙ్గిషు జాయతే।తథా ప్రలీనస్తమసి మూఢయోనిషు జాయతే।।14.15।।
రజస్సులో మరణించినవాడు కర్మలకు ఆసక్తి ఉన్నవారిలో పుడతాడు. అలాగే తమస్సులో లీనమైనవాడు మూర్ఖుల యోనిలో పుడతాడు.
కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్।రజసస్తు ఫలం దుఃఖమజ్ఞానం తమసః ఫలమ్।।14.16।।
మంచి పనులకు ఫలం శుద్ధమైనది, సత్త్వగుణానికి చెందింది అంటారు. రజస్సుకు ఫలం బాధ, తమస్సుకు ఫలం అజ్ఞానం.
సత్త్వాత్సఞ్జాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ।ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతోఽజ్ఞానమేవ చ।।14.17।।
సత్త్వగుణం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది. రజోగుణం వల్ల కేవలం లోభమే పుట్టుతుంది. తమోగుణం వల్ల నిర్లక్ష్యం, మాయ, అలాగే అజ్ఞానం కలుగుతాయి.
ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్తి సత్త్వస్థా మధ్యే తిష్ఠన్తి రాజసాః।జఘన్యగుణవృత్తిస్థా అధో గచ్ఛన్తి తామసాః।।14.18।।
సత్త్వగుణంలో ఉన్నవారు పైకి ఎదుగుతారు. రజోగుణంలో ఉన్నవారు మధ్యలోనే ఉంటారు. తమోగుణంలో ఉన్నవారు, అంటే కనిష్ఠ గుణంలో ఉన్నవారు, దిగజారిపోతారు.
నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టానుపశ్యతి।గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి।।14.19।।
ఎవరైనా ఈ గుణాలకన్నా వేరుగా చేసేవాడు లేడని గ్రహిస్తే, అలాగే గుణాలకు అతీతమైనదాన్ని తెలుసుకుంటే, అతడు నా స్థితిని పొందుతాడు.
గుణానేతానతీత్య త్రీన్దేహీ దేహసముద్భవాన్।జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైర్విముక్తోఽమృతమశ్నుతే।।14.20।।
ఈ మూడు గుణాలను, అవి శరీరంతో కలిగినవని తెలిసి, దాటి పోయినవాడు జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, బాధల నుండి విముక్తి పొంది, అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు.
అర్జున ఉవాచకైర్లింగైస్త్రీన్గుణానేతానతీతో భవతి ప్రభో।కిమాచారః కథం చైతాంస్త్రీన్గుణానతివర్తతే।।14.21।।
అర్జునుడు అడిగాడు: ప్రభూ, ఈ మూడు గుణాలను దాటి పోయినవాడిని ఎలాంటి లక్షణాలతో గుర్తించవచ్చు? అతని ప్రవర్తన ఎలా ఉంటుంది? ఈ మూడు గుణాలను అతడు ఎలా దాటి పోతాడు?
శ్రీ భగవానువాచప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ మోహమేవ చ పాణ్డవ।న ద్వేష్టి సమ్ప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాఙ్క్షతి।।14.22।।
శ్రీకృష్ణుడు పలికాడు: పాండవా, వెలుగు, క్రియాశీలత, మాయ ఇవి వచ్చినప్పుడు ద్వేషించడు, పోయినప్పుడు ఆశపడడు.
ఉదాసీనవదాసీనో గుణైర్యో న విచాల్యతే।గుణా వర్తన్త ఇత్యేవ యోఽవతిష్ఠతి నేఙ్గతే।।14.23।।
ఎవరైనా నిర్లిప్తుడిలా ఉండి, గుణాల వల్ల కదలిపోక, 'గుణాలే పనిచేస్తున్నాయి' అని తెలుసుకుని స్థిరంగా ఉంటాడో, అతడు అసలు కదలడు.
సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః।తుల్యప్రియాప్రియో ధీరస్తుల్యనిన్దాత్మసంస్తుతిః।।14.24।।
ఎవరైనా సుఖంలోనూ, దుఃఖంలోనూ సమంగా ఉండి, తనలోనే నిలిచి, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నిటినీ సమంగా చూసి, ఇష్టమైనదానికీ, ఇష్టంలేనిదానికీ సమంగా ఉండి, నిందకీ, ప్రశంసకీ తేడా లేకుండా స్థిరంగా ఉంటాడో, అతడు గుణాతీతుడు.
మానాపమానయోస్తుల్యస్తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః।సర్వారమ్భపరిత్యాగీ గుణాతీతః స ఉచ్యతే।।14.25।।
గౌరవం, అవమానం రెండింటినీ సమంగా చూసేవాడు, మిత్రుడు, శత్రువు ఇద్దరినీ ఒకేలా చూసేవాడు, అన్ని పనులను వదిలేసినవాడు, అతడే గుణాలను దాటి పోయినవాడని అంటారు.
మాం చ యోఽవ్యభిచారేణ భక్ితయోగేన సేవతే।స గుణాన్సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే।।14.26।।
ఎవరైనా నన్ను ఎలాంటి లోపం లేకుండా భక్తియోగంతో సేవిస్తాడో, అతడు ఈ గుణాలను దాటి పోయి బ్రహ్మ స్వరూపుడవుతాడు.
బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాఽహమమృతస్యావ్యయస్య చ।శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాన్తికస్య చ।।14.27।।
నిజంగా, నేను బ్రహ్మకు ఆధారం, అమృతానికి, నశించని దానికి, శాశ్వత ధర్మానికి, పరమానందానికి మూలం నేను.
శ్రీ భగవానువాచఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖమశ్వత్థం ప్రాహురవ్యయమ్।ఛన్దాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్।।15.1।।
శ్రీకృష్ణుడు పలికాడు: పైకి వేర్లు, కింద కొమ్మలు ఉన్న అశ్వత్థ వృక్షాన్ని నశించనిదిగా చెబుతారు. దాని ఆకులు వేదమంత్రాలు. ఈ వృక్షాన్ని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, వేదాన్ని నిజంగా తెలిసినవాడవుతాడు.
అధశ్చోర్ధ్వం ప్రసృతాస్తస్య శాఖా గుణప్రవృద్ధా విషయప్రవాలాః।అధశ్చ మూలాన్యనుసన్తతాని కర్మానుబన్ధీని మనుష్యలోకే।।15.2।।
దాని కొమ్మలు పైకి కిందకి విస్తరించి ఉంటాయి. అవి గుణాల వల్ల పెరుగుతాయి, విషయాలు వాటి కొత్త మొగ్గలు. దాని వేర్లు కిందకి వ్యాపించి, మనుష్య లోకాన్ని కర్మలతో కట్టిపడేస్తాయి.
న రూపమస్యేహ తథోపలభ్యతే నాన్తో న చాదిర్న చ సంప్రతిష్ఠా।అశ్వత్థమేనం సువిరూఢమూల మసఙ్గశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా।।15.3।।
ఈ వృక్షానికి ఇక్కడ నిజమైన రూపం కనిపించదు; దానికి అంతం లేదు, ఆది లేదు, స్థిరత కూడా లేదు. ఈ బలమైన అశ్వత్థ వృక్షాన్ని దృఢమైన అసక్తి అనే కత్తితో కోయాలి.
తతః పదం తత్పరిమార్గితవ్య యస్మిన్గతా న నివర్తన్తి భూయః।తమేవ చాద్యం పురుషం ప్రపద్యే యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ।।15.4।।
అప్పుడా మార్గాన్ని అన్వేషించాలి, దానిని చేరినవారు ఇక మళ్లీ తిరిగి రారు. ఆ ప్రాచీన పురుషుడిని నేను శరణు వెళ్తాను, యందుంచి ఈ పురాతన ప్రవాహం మొదలైంది.
నిర్మానమోహా జితసఙ్గదోషా అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః।ద్వన్ద్వైర్విముక్తాః సుఖదుఃఖసంజ్ఞై ర్గచ్ఛన్త్యమూఢాః పదమవ్యయం తత్।।15.5।।
అహంకారం, మాయ వీడి, అసక్తి దోషాన్ని జయించి, ఎప్పుడూ ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండి, కోరికలు వదిలి, సుఖ దుఃఖాల ద్వంద్వాలనుండి విముక్తి పొందిన వారు, మాయలో పడని వారు, ఆ నశించని స్థితిని చేరుకుంటారు.
న తద్భాసయతే సూర్యో న శశాఙ్కో న పావకః।యద్గత్వా న నివర్తన్తే తద్ధామ పరమం మమ।।15.6।।
ఆ స్థలాన్ని సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని ఏదీ ప్రకాశింపజేయలేవు. అక్కడికి వెళ్లినవారు తిరిగి రారు. అదే నా పరమధామం.
మమైవాంశో జీవలోకే జీవభూతః సనాతనః।మనఃషష్ఠానీన్ద్రియాణి ప్రకృతిస్థాని కర్షతి।।15.7।।
నా శాశ్వత అంసమే జీవరూపంగా జీవ లోకంలో ప్రవేశించి, ప్రకృతిలో ఉండే మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలను తనవైపు ఆకర్షించుకుంటుంది.
శరీరం యదవాప్నోతి యచ్చాప్యుత్క్రామతీశ్వరః।గృహీత్వైతాని సంయాతి వాయుర్గన్ధానివాశయాత్।।15.8।।
ప్రభువు ఒక శరీరం పొందినప్పుడు లేదా దానిని వదిలిపెట్టే సమయంలో, మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలను తనతో పాటు తీసుకెళ్తాడు. ఇది గాలి పువ్వుల వాసనలను వాటి మూలం నుండి తీసుకెళ్లినట్లే.
శ్రోత్రం చక్షుః స్పర్శనం చ రసనం ఘ్రాణమేవ చ।అధిష్ఠాయ మనశ్చాయం విషయానుపసేవతే।।15.9।।
అతడు చెవి, కంటి, స్పర్శ, నాలుక, ముక్కు, అలాగే మనస్సును ఆధారంగా చేసుకుని, వాటి ద్వారా విషయాలను అనుభవిస్తాడు.