శ్రీ భగవానువాచఇదం శరీరం కౌన్తేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే।ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః।।13.2।।
శ్రీభగవంతుడు చెప్పాడు — కౌంతేయా! ఈ శరీరాన్ని 'క్షేత్రం' అని అంటారు. దీన్ని ఎవడు తెలుసుకుంటాడో, అతడిని 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని తెలిసినవారు అంటారు.
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత। క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ।।13.3।।
భారతా! అన్ని శరీరాల్లోనూ క్షేత్రజ్ఞుడిగా నన్ను కూడా తెలుసుకో. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి గురించి తెలిసినదే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తున్నాను.
తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్ చ యద్వికారి యతశ్చ యత్।స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శ్రృణు।।13.4।।
క్షేత్రం అంటే ఏమిటి, దాని స్వభావం, మార్పులు, ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది, దాని ప్రభావం — ఇవన్నీ సంక్షిప్తంగా నా నుండి విను.
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛన్దోభిర్వివిధైః పృథక్।బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్ిచతైః।।13.5।।
ఇది ఋషులు ఎన్నో విధాలుగా వేదమంత్రాలలో చెప్పారు; అలాగే బ్రహ్మసూత్రాలలో కూడా స్పష్టంగా, కారణాలతో వివరించారు.
మహాభూతాన్యహఙ్కారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ।ఇన్ద్రియాణి దశైకం చ పఞ్చ చేన్ద్రియగోచరాః।।13.6।।
పెద్ద ఐదు భూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తం, పది ఇంద్రియాలు, ఒక మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన విషయాలు — ఇవన్నీ కలిసే క్షేత్రం.
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సఙ్ఘాతశ్చేతనాధృతిః।ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్।।13.7।।
ఇచ్చ, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సముదాయం, చైతన్యం, ధైర్యం — ఇవన్నీ కలిపి, మార్పులతో కూడిన క్షేత్రంగా చెప్పబడింది.
అమానిత్వమదమ్భిత్వమహింసా క్షాన్తిరార్జవమ్।ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః।।13.8।।
అహంకారం లేకపోవడం, పొగడకపోవడం, హింస చేయకపోవడం, సహనం, నేరుగా ఉండడం, గురువును సేవించడం, స్వచ్ఛత, స్థిరత, ఆత్మ నియమం.
ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహఙ్కార ఏవ చ।జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్।।13.9।।
ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోవడం, అహంకారం లేకపోవడం, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి — వీటిలోని దోషాలను చూడగలగడం.
అసక్ితరనభిష్వఙ్గః పుత్రదారగృహాదిషు।నిత్యం చ సమచిత్తత్వమిష్టానిష్టోపపత్తిషు।।13.10।।
ఆసక్తి లేకపోవడం, కుమారుడు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిలో మమకారం లేకపోవడం, ఇష్టమైనవి, ఇష్టంలేని విషయాలు వచ్చినా మనసు సమంగా ఉంచడం.
మయి చానన్యయోగేన భక్ితరవ్యభిచారిణీ।వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది।।13.11।।
నాపై ఏకాగ్రతతో, తప్పని భక్తితో ఉండడం, ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాలను ఇష్టపడడం, జనసమూహంలో ఆసక్తి లేకపోవడం.
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్।ఏతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమజ్ఞానం యదతోన్యథా।।13.12।।
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండడం, తత్త్వ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకోవడం — ఇవే నిజమైన జ్ఞానం. వీటికి విరుద్ధమైనదే అజ్ఞానం.
జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే।అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే।।13.13।।
ఏది తెలుసుకోవాలో నేను చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలిసినవాడు అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. అది ఆదిలేని, నన్ను పరమంగా కలిగిన బ్రహ్మం; అది సత్తా, అసత్తా అని చెప్పబడదు.
సర్వతః పాణిపాదం తత్సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్।సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి।।13.14।।
అది అన్నిచోట్ల చేతులు, కాళ్లు కలిగి ఉంది; అన్నిచోట్ల కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు కలిగి ఉంది; అన్నిచోట్ల చెవులు కలిగి ఉంది; అది సమస్తాన్ని వ్యాపించి నిలిచిఉంది.
సర్వేన్ద్రియగుణాభాసం సర్వేన్ద్రియవివర్జితమ్।అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ।।13.15।।
అన్ని ఇంద్రియ లక్షణాలు కనిపించేలా ఉన్నా, ఇంద్రియాలు లేవు; ఏదైనా మీద ఆసక్తి లేకుండా, అన్నింటిని పోషిస్తూ, గుణాలు లేని వాడైనా, గుణాలను అనుభవించేవాడు.
బహిరన్తశ్చ భూతానామచరం చరమేవ చ।సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాన్తికే చ తత్।।13.16।।
అది అన్ని జీవులలో బయటా, లోపలా ఉంది. అది కదిలేలా కూడా ఉంటుంది, కదలకుండా కూడా ఉంటుంది. అది చాలా సూక్ష్మంగా ఉండడం వల్ల మనకు తెలుసుకోలేము. అది చాలా దూరంగా ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది, కానీ దగ్గరలోనే ఉంటుంది.
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్।భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ।।13.17।।
అది అన్ని జీవుల్లో విడిపోకుండా ఒకటిగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది, కానీ విడివిడిగా ఉన్నట్టు కూడా అనిపిస్తుంది. అది అన్ని జీవులకు ఆధారంగా ఉంటుంది. అదే అన్నింటిని లోపలికి తీసుకుంటుంది, మళ్లీ సృష్టిస్తుంది కూడా.
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిస్తమసః పరముచ్యతే।జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్।।13.18।।
అది అన్ని వెలుగులకు వెలుగుగా, చీకటి కన్నా మించిందిగా చెప్పబడుతుంది. అదే జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది, జ్ఞానంతో చేరదగింది. అది ప్రతి ఒక్కరి హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః।మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే।।13.19।।
ఈ విధంగా క్షేత్రం, జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. ఇవన్నీ తెలుసుకున్న నా భక్తుడు నా స్వరూపాన్ని పొందగలడు.
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి।వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్।।13.20।।
ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ ఆదిములేనివిగా తెలుసుకో. అన్ని మార్పులు, లక్షణాలు ప్రకృతిలో నుంచే ఉత్పన్నమవుతాయని కూడా తెలుసుకో.
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే।పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే।।13.21।।
కార్యం, కారణం, చేయునివాడిగా ఉండడంలో కారణం ప్రకృతే. సుఖదుఃఖాలను అనుభవించడంలో కారణం పురుషుడే.
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుఙ్క్తే ప్రకృతిజాన్గుణాన్।కారణం గుణసఙ్గోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు।।13.22।।
పురుషుడు ప్రకృతిలో ఉండి, ప్రకృతిలో పుట్టే లక్షణాలను అనుభవిస్తాడు. ఆ లక్షణాలకు ఆకర్షితుడవడమే మంచి చెడు జన్మలకు కారణమవుతుంది.
ఉపద్రష్టాఽనుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః।పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్పురుషః పరః।।13.23।।
ఈ దేహంలో ఉన్న పరమాత్మనే సాక్షిగా, అనుమతిదారిగా, పోషకుడిగా, అనుభవించేవాడిగా, మహేశ్వరుడిగా, పరమాత్మగా కూడా పిలవబడతాడు.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైఃసహ।సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే।।13.24।।
ఈ విధంగా పురుషుడిని, ప్రకృతిని, వాటి లక్షణాలతో కూడి ఎవరు తెలుసుకుంటారో, వారు ఎలా జీవించినా మళ్లీ జన్మించరు.
ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా।అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే।।13.25।।
కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా తమలోని ఆత్మను తాము చూస్తారు. మరికొందరు జ్ఞాన మార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మ మార్గం ద్వారా తెలుసుకుంటారు.
అన్యే త్వేవమజానన్తః శ్రుత్వాఽన్యేభ్య ఉపాసతే।తేఽపి చాతితరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః।।13.26।।
ఇంకొందరు ఇలా తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని ఆరాధిస్తారు. వారు కూడా వినడంలో నిబద్ధతతో మృత్యువును దాటి వెళ్తారు.
యావత్సఞ్జాయతే కిఞ్చిత్సత్త్వం స్థావరజఙ్గమమ్।క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్తద్విద్ధి భరతర్షభ।।13.27।।
ఏ జీవి పుట్టినా, అది స్థిరమైనదైనా, చలించేదైనా, అర్థం చేసుకో, భరత వంశీయుడా, అది క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి కలయిక వల్లే ఉద్భవిస్తుంది.
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్తం పరమేశ్వరమ్।వినశ్యత్స్వవినశ్యన్తం యః పశ్యతి స పశ్యతి।।13.28।।
ఎవడు అన్ని జీవుల్లో సమానంగా ఉన్న పరమేశ్వరుడిని, నశించేవాటిలో నశించనివాడిని చూస్తాడో, వాడే నిజంగా చూస్తున్నవాడు.
సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్।న హినస్త్యాత్మనాఽఽత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్।।13.29।।
ఎవరైనా ప్రతి చోటా సమంగా ఉన్న ఈశ్వరుడిని చూస్తే, అతడు తనను తాను హానిచేయడు. అందువల్ల అతడు పరమ గమ్యాన్ని పొందుతాడు.
ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః।యః పశ్యతి తథాఽఽత్మానమకర్తారం స పశ్యతి।।13.30।।
ప్రకృతిలోనే అన్ని పనులు జరుగుతున్నాయని, ఆత్మ చేయునివాడు కాదని ఎవడు చూస్తాడో, వాడే నిజంగా చూస్తున్నవాడు.
యదా భూతపృథగ్భావమేకస్థమనుపశ్యతి।తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సమ్పద్యతే తదా।।13.31।।
ఎప్పుడు అన్ని జీవుల వేర్వేరు రూపాలు ఒకటిలోనే నిలిచినట్టు, వాటి విస్తరణ కూడా దానినుంచే వచ్చిందని గ్రహిస్తాడో, అప్పుడే అతడు బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.