శ్రీ భగవానువాచమయ్యావేశ్య మనో యే మాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే।శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్తే మే యుక్తతమా మతాః।।12.2।।
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు — మనస్సును నాలో నిలిపి, ఎప్పుడూ నన్నే ధ్యానిస్తూ, గొప్ప విశ్వాసంతో నన్ను సేవించే వారు — వీరే నాకు అత్యంత సమీపమైనవారు.
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్యమవ్యక్తం పర్యుపాసతే।సర్వత్రగమచిన్త్యం చ కూటస్థమచలం ధ్రువమ్।।12.3।।
అలాగే, నశించని, వివరించలేని, అవ్యక్తమైన, ఎక్కడికైనా వ్యాపించిన, ఊహించలేని, స్థిరమైన, కదలని, శాశ్వతమైన పరమాత్మను పూజించే వారు —
సంనియమ్యేన్ద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః।తే ప్రాప్నువన్తి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః।।12.4।।
ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఎక్కడైనా సమబుద్ధితో ఉండి, సమస్త జీవుల హితంలో నిమగ్నమై ఉండేవారు — వీరందరూ కూడా నన్ను పొందుతారు.
క్లేశోఽధికతరస్తేషామవ్యక్తాసక్తచేతసామ్। అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం దేహవద్భిరవాప్యతే।।12.5।।
అవ్యక్తమైన దానిలో మనస్సు లగ్నమై ఉండేవారికి ఎక్కువ కష్టాలు ఉంటాయి; ఎందుకంటే, అవ్యక్త మార్గాన్ని శరీరధారులు పొందడం చాలా కష్టం.
యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరాః।అనన్యేనైవ యోగేన మాం ధ్యాయన్త ఉపాసతే।।12.6।।
కానీ, తమ అన్ని పనులను నాకే అర్పించి, నన్నే పరమంగా భావించి, ఏదీ మర్చిపోకుండా నన్నే ధ్యానిస్తూ పూజించే వారు —
తేషామహం సముద్ధర్తా మృత్యుసంసారసాగరాత్।భవామి నచిరాత్పార్థ మయ్యావేశితచేతసామ్।।12.7।।
అటువంటి వారి మనస్సు నాలో లీనమై ఉంటే, ఓ పార్థా! నేను త్వరగా వారిని మరణ జనన సముద్రం నుండి రక్షిస్తాను.
మయ్యేవ మన ఆధత్స్వ మయి బుద్ధిం నివేశయ।నివసిష్యసి మయ్యేవ అత ఊర్ధ్వం న సంశయః।।12.8।।
నీ మనస్సును నాలోనే నిలిపి, బుద్ధిని నాకే అర్పించు; అప్పుడే నువ్వు నాలోనే నివసిస్తావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అథ చిత్తం సమాధాతుం న శక్నోషి మయి స్థిరమ్।అభ్యాసయోగేన తతో మామిచ్ఛాప్తుం ధనఞ్జయ।।12.9।।
ఓ ధనంజయా! నీ మనస్సును నాలో స్థిరంగా పెట్టడం నీ వల్ల కాకపోతే, అభ్యాసయోగంతో నన్ను పొందేందుకు ప్రయత్నించు.
అభ్యాసేఽప్యసమర్థోఽసి మత్కర్మపరమో భవ।మదర్థమపి కర్మాణి కుర్వన్ సిద్ధిమవాప్స్యసి।।12.10।।
అభ్యాసంలో కూడా నీవు సమర్థుడవు కాకపోతే, నా కోసం పనులు చేయు; నా కోసమే పనులు చేస్తూ నీవు సిద్ధిని పొందుతావు.
అథైతదప్యశక్తోఽసి కర్తుం మద్యోగమాశ్రితః।సర్వకర్మఫలత్యాగం తతః కురు యతాత్మవాన్।।12.11।।
ఇదీ చేయలేకపోతే, నా యోగాన్ని ఆశ్రయించి, అన్ని పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టు; ఆత్మ నియంత్రణతో అలా చేయు.
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాజ్జ్ఞానాద్ధ్యానం విశిష్యతే।ధ్యానాత్కర్మఫలత్యాగస్త్యాగాచ్ఛాన్తిరనన్తరమ్।।12.12।।
అభ్యాసంతో పోలిస్తే జ్ఞానం మంచిది; జ్ఞానంతో పోలిస్తే ధ్యానం ఉత్తమం; ధ్యానంతో పోలిస్తే పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టడం ఇంకా మంచిది; ఫలితాలను వదిలిన తర్వాత వెంటనే శాంతి కలుగుతుంది.
అద్వేష్టా సర్వభూతానాం మైత్రః కరుణ ఏవ చ।నిర్మమో నిరహఙ్కారః సమదుఃఖసుఖః క్షమీ।।12.13।।
ఎవరిపట్లా ద్వేషం లేకుండా, అందరికీ స్నేహంగా, దయతో ఉండేవాడు, మమకారం లేకుండా, అహంకారం లేకుండా, సుఖ దుఃఖాలను సమంగా తీసుకునే, క్షమతో ఉండేవాడు —
సన్తుష్టః సతతం యోగీ యతాత్మా దృఢనిశ్చయః।మయ్యర్పితమనోబుద్ధిర్యో మద్భక్తః స మే ప్రియః।।12.14।।
ఎప్పుడూ తృప్తిగా, యోగంలో స్థిరంగా, మనస్సును నియంత్రించుకుని, దృఢనిశ్చయంతో, తన మనస్సు, బుద్ధిని నాకే అర్పించిన నా భక్తుడు — అతడు నాకు ప్రియుడు.
యస్మాన్నోద్విజతే లోకో లోకాన్నోద్విజతే చ యః।హర్షామర్షభయోద్వేగైర్ముక్తో యః స చ మే ప్రియః।।12.15।।
ఎవరిని చూసి లోకం కలవరపడదో, ఆయన కూడా లోకాన్ని చూసి కలవరపడడో, ఆనందం, అసూయ, భయం, కలవరాలు లేని వాడు — అటువాడు కూడా నాకు ప్రియుడు.
అనపేక్షః శుచిర్దక్ష ఉదాసీనో గతవ్యథః।సర్వారమ్భపరిత్యాగీ యో మద్భక్తః స మే ప్రియః।।12.16।।
ఏమీ ఆశించని, శుద్ధమైన, నైపుణ్యంతో, పక్షపాతం లేకుండా, బాధలు లేని, అన్ని పనులను వదిలిపెట్టిన నా భక్తుడు — అతడు నాకు ప్రియుడు.
యో న హృష్యతి న ద్వేష్టి న శోచతి న కాఙ్క్షతి।శుభాశుభపరిత్యాగీ భక్ితమాన్యః స మే ప్రియః।।12.17।।
ఎవడు ఆనందించడు, ద్వేషించడు, శోకించడు, ఆశపడడు, శుభాశుభాలను వదిలిపెట్టి, భక్తితో ఉండేవాడు — అతడు నాకు ప్రియుడు.
సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ తథా మానాపమానయోః।శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు సమః సఙ్గవివర్జితః।।12.18।।
శత్రువుకైనా, మిత్రుడికైనా సమానంగా ఉండే వాడు; గౌరవం వచ్చినా, అవమానం వచ్చినా మారని మనసుతో ఉండేవాడు; చలిలో, వేడిలో, సుఖంలో, దుఃఖంలో ఒక్కలా ఉండేవాడు; మమకారం లేకుండా ఉండేవాడు.
తుల్యనిన్దాస్తుతిర్మౌనీ సన్తుష్టో యేనకేనచిత్।అనికేతః స్థిరమతిర్భక్ితమాన్మే ప్రియో నరః।।12.19।।
నింద వచ్చినా, ప్రశంస వచ్చినా సమంగా చూసేవాడు; మౌనంగా ఉండేవాడు; ఏది వచ్చినా సంతృప్తిగా ఉండేవాడు; ఎక్కడా స్థిరంగా నివసించని వాడు; దృఢమైన మనస్సుతో, భక్తితో ఉండేవాడు — అలాంటి మనిషి నాకు ఎంతో ప్రియమైనవాడు.
యే తు ధర్మ్యామృతమిదం యథోక్తం పర్యుపాసతే।శ్రద్దధానా మత్పరమా భక్తాస్తేఽతీవ మే ప్రియాః।।12.20।।
ఈ ధర్మాన్ని, నేను చెప్పినట్టు, విశ్వాసంతో, నన్నే పరమంగా భావించి, భక్తితో ఆచరించే వారు నాకు అత్యంత ప్రియమైనవారు.
అర్జున ఉవాచ ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ। ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ।।13.1।।
అర్జునుడు చెప్పాడు — కేశవా! ప్రకృతి, పురుషుడు, క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు, జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినది — ఇవన్నీ గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.
శ్రీ భగవానువాచఇదం శరీరం కౌన్తేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే।ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః।।13.2।।
శ్రీభగవంతుడు చెప్పాడు — కౌంతేయా! ఈ శరీరాన్ని 'క్షేత్రం' అని అంటారు. దీన్ని ఎవడు తెలుసుకుంటాడో, అతడిని 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని తెలిసినవారు అంటారు.
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత। క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ।।13.3।।
భారతా! అన్ని శరీరాల్లోనూ క్షేత్రజ్ఞుడిగా నన్ను కూడా తెలుసుకో. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి గురించి తెలిసినదే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తున్నాను.
తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్ చ యద్వికారి యతశ్చ యత్।స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శ్రృణు।।13.4।।
క్షేత్రం అంటే ఏమిటి, దాని స్వభావం, మార్పులు, ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది, దాని ప్రభావం — ఇవన్నీ సంక్షిప్తంగా నా నుండి విను.
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛన్దోభిర్వివిధైః పృథక్।బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్ిచతైః।।13.5।।
ఇది ఋషులు ఎన్నో విధాలుగా వేదమంత్రాలలో చెప్పారు; అలాగే బ్రహ్మసూత్రాలలో కూడా స్పష్టంగా, కారణాలతో వివరించారు.
మహాభూతాన్యహఙ్కారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ।ఇన్ద్రియాణి దశైకం చ పఞ్చ చేన్ద్రియగోచరాః।।13.6।।
పెద్ద ఐదు భూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తం, పది ఇంద్రియాలు, ఒక మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన విషయాలు — ఇవన్నీ కలిసే క్షేత్రం.
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సఙ్ఘాతశ్చేతనాధృతిః।ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్।।13.7।।
ఇచ్చ, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సముదాయం, చైతన్యం, ధైర్యం — ఇవన్నీ కలిపి, మార్పులతో కూడిన క్షేత్రంగా చెప్పబడింది.
అమానిత్వమదమ్భిత్వమహింసా క్షాన్తిరార్జవమ్।ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః।।13.8।।
అహంకారం లేకపోవడం, పొగడకపోవడం, హింస చేయకపోవడం, సహనం, నేరుగా ఉండడం, గురువును సేవించడం, స్వచ్ఛత, స్థిరత, ఆత్మ నియమం.
ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహఙ్కార ఏవ చ।జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్।।13.9।।
ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోవడం, అహంకారం లేకపోవడం, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి — వీటిలోని దోషాలను చూడగలగడం.
అసక్ితరనభిష్వఙ్గః పుత్రదారగృహాదిషు।నిత్యం చ సమచిత్తత్వమిష్టానిష్టోపపత్తిషు।।13.10।।
ఆసక్తి లేకపోవడం, కుమారుడు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిలో మమకారం లేకపోవడం, ఇష్టమైనవి, ఇష్టంలేని విషయాలు వచ్చినా మనసు సమంగా ఉంచడం.
మయి చానన్యయోగేన భక్ితరవ్యభిచారిణీ।వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది।।13.11।।
నాపై ఏకాగ్రతతో, తప్పని భక్తితో ఉండడం, ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాలను ఇష్టపడడం, జనసమూహంలో ఆసక్తి లేకపోవడం.