శ్రీ భగవానువాచ మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్। తేజోమయం విశ్వమనన్తమాద్యం యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్।।11.47।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు — అర్జునా! నీపై కృపచూపి, నా స్వయంయోగశక్తితో, ఈ పరమమైన, ప్రకాశవంతమైన, అనంతమైన, ఆదిమైన విశ్వరూపాన్ని నీకే చూపించాను. నన్ను మునుపెప్పుడూ ఎవ్వరూ చూడలేదు.
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానై ర్న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః। ఏవంరూపః శక్య అహం నృలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర।।11.48।।
వేదాలు చదివినా, యజ్ఞాలు చేసినా, దానం ఇచ్చినా, కర్మలు చేసినా, కఠినమైన తపస్సు చేసినా, ఓ కురువీరా, నీ తప్ప మరెవ్వరూ మానవలోకంలో ఈ రూపాన్ని చూడలేరు.
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్। వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య।।11.49।।
నా ఈ భయంకరమైన రూపాన్ని చూసి నీకు భయం, గందరగోళం రావద్దు. భయం పోయి, హృదయం ఆనందంగా ఉన్నప్పుడు, మునుపటి నా రూపాన్ని మళ్లీ చూడు.
సఞ్జయ ఉవాచ ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః। ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం భూత్వా పునః సౌమ్యవపుర్మహాత్మా।।11.50।।
సంజయుడు చెప్పాడు — అర్జునుడితో ఇలా చెప్పిన వాసుదేవుడు, తన సహజరూపాన్ని మళ్లీ చూపించాడు. మహాత్ముడు, మృదువైన రూపాన్ని ధరించి, భయపడిన అర్జునుడిని ఓదార్చాడు.
అర్జున ఉవాచ దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవసౌమ్యం జనార్దన। ఇదానీమస్మి సంవృత్తః సచేతాః ప్రకృతిం గతః।।11.51।।
అర్జునుడు అన్నాడు — ఓ జనార్దనా, నీ మానవస్వరూపాన్ని, మృదువైన రూపాన్ని చూసి, ఇప్పుడు నేను మళ్లీ స్థిరంగా, సహజస్థితిలో ఉన్నాను.
శ్రీ భగవానువాచ సుదుర్దర్శమిదం రూపం దృష్టవానసి యన్మమ। దేవా అప్యస్య రూపస్య నిత్యం దర్శనకాఙ్క్షిణః।।11.52।।
శ్రీభగవంతుడు అన్నాడు — నీవు చూసిన నా ఈ రూపాన్ని చూడటం చాలా అరుదు; దేవతలకూ ఎప్పుడూ ఈ రూపాన్ని చూడాలని కోరిక.
నాహం వేదైర్న తపసా న దానేన న చేజ్యయా। శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం దృష్టవానసి మాం యథా।।11.53।।
వేదాలు చదివినా, తపస్సు చేసినా, దానం ఇచ్చినా, యజ్ఞాలు చేసినా, నన్ను నీవు చూచిన విధంగా చూడడం సాధ్యం కాదు.
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్యమహమేవంవిధోఽర్జున। జ్ఞాతుం దృష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప।।11.54।।
కానీ, ఓ అర్జునా! నిస్సీమమైన భక్తితో మాత్రమే నన్ను నిజంగా తెలుసుకోవచ్చు, చూడవచ్చు, నాలో లీనమవచ్చు, ఓ శత్రువులను కాల్చువాడా.
మత్కర్మకృన్మత్పరమో మద్భక్తః సఙ్గవర్జితః। నిర్వైరః సర్వభూతేషు యః స మామేతి పాణ్డవ।।11.55।।
నా కోసం పనులు చేసేవాడు, నన్నే పరమంగా భావించేవాడు, నన్ను భక్తితో సేవించేవాడు, ఎవరితోను మమకారం లేకుండా, ఎవరిపట్లా ద్వేషం లేకుండా ఉండేవాడు — అటువంటి వాడు నా వద్దకు వస్తాడు, ఓ పాండవా.
అర్జున ఉవాచఏవం సతతయుక్తా యే భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే।యేచాప్యక్షరమవ్యక్తం తేషాం కే యోగవిత్తమాః।।12.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — ఎప్పుడూ నిన్నే ధ్యానిస్తూ, భక్తితో నిన్ను పూజించే వారు, అలాగే, అవ్యక్తమైన, నశించని పరమాత్మను పూజించే వారు — వీరిలో ఎవరు యోగంలో నిపుణులు?
శ్రీ భగవానువాచమయ్యావేశ్య మనో యే మాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే।శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్తే మే యుక్తతమా మతాః।।12.2।।
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు — మనస్సును నాలో నిలిపి, ఎప్పుడూ నన్నే ధ్యానిస్తూ, గొప్ప విశ్వాసంతో నన్ను సేవించే వారు — వీరే నాకు అత్యంత సమీపమైనవారు.
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్యమవ్యక్తం పర్యుపాసతే।సర్వత్రగమచిన్త్యం చ కూటస్థమచలం ధ్రువమ్।।12.3।।
అలాగే, నశించని, వివరించలేని, అవ్యక్తమైన, ఎక్కడికైనా వ్యాపించిన, ఊహించలేని, స్థిరమైన, కదలని, శాశ్వతమైన పరమాత్మను పూజించే వారు —
సంనియమ్యేన్ద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః।తే ప్రాప్నువన్తి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః।।12.4।।
ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఎక్కడైనా సమబుద్ధితో ఉండి, సమస్త జీవుల హితంలో నిమగ్నమై ఉండేవారు — వీరందరూ కూడా నన్ను పొందుతారు.
క్లేశోఽధికతరస్తేషామవ్యక్తాసక్తచేతసామ్। అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం దేహవద్భిరవాప్యతే।।12.5।।
అవ్యక్తమైన దానిలో మనస్సు లగ్నమై ఉండేవారికి ఎక్కువ కష్టాలు ఉంటాయి; ఎందుకంటే, అవ్యక్త మార్గాన్ని శరీరధారులు పొందడం చాలా కష్టం.
యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరాః।అనన్యేనైవ యోగేన మాం ధ్యాయన్త ఉపాసతే।।12.6।।
కానీ, తమ అన్ని పనులను నాకే అర్పించి, నన్నే పరమంగా భావించి, ఏదీ మర్చిపోకుండా నన్నే ధ్యానిస్తూ పూజించే వారు —
తేషామహం సముద్ధర్తా మృత్యుసంసారసాగరాత్।భవామి నచిరాత్పార్థ మయ్యావేశితచేతసామ్।।12.7।।
అటువంటి వారి మనస్సు నాలో లీనమై ఉంటే, ఓ పార్థా! నేను త్వరగా వారిని మరణ జనన సముద్రం నుండి రక్షిస్తాను.
మయ్యేవ మన ఆధత్స్వ మయి బుద్ధిం నివేశయ।నివసిష్యసి మయ్యేవ అత ఊర్ధ్వం న సంశయః।।12.8।।
నీ మనస్సును నాలోనే నిలిపి, బుద్ధిని నాకే అర్పించు; అప్పుడే నువ్వు నాలోనే నివసిస్తావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అథ చిత్తం సమాధాతుం న శక్నోషి మయి స్థిరమ్।అభ్యాసయోగేన తతో మామిచ్ఛాప్తుం ధనఞ్జయ।।12.9।।
ఓ ధనంజయా! నీ మనస్సును నాలో స్థిరంగా పెట్టడం నీ వల్ల కాకపోతే, అభ్యాసయోగంతో నన్ను పొందేందుకు ప్రయత్నించు.
అభ్యాసేఽప్యసమర్థోఽసి మత్కర్మపరమో భవ।మదర్థమపి కర్మాణి కుర్వన్ సిద్ధిమవాప్స్యసి।।12.10।।
అభ్యాసంలో కూడా నీవు సమర్థుడవు కాకపోతే, నా కోసం పనులు చేయు; నా కోసమే పనులు చేస్తూ నీవు సిద్ధిని పొందుతావు.
అథైతదప్యశక్తోఽసి కర్తుం మద్యోగమాశ్రితః।సర్వకర్మఫలత్యాగం తతః కురు యతాత్మవాన్।।12.11।।
ఇదీ చేయలేకపోతే, నా యోగాన్ని ఆశ్రయించి, అన్ని పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టు; ఆత్మ నియంత్రణతో అలా చేయు.
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాజ్జ్ఞానాద్ధ్యానం విశిష్యతే।ధ్యానాత్కర్మఫలత్యాగస్త్యాగాచ్ఛాన్తిరనన్తరమ్।।12.12।।
అభ్యాసంతో పోలిస్తే జ్ఞానం మంచిది; జ్ఞానంతో పోలిస్తే ధ్యానం ఉత్తమం; ధ్యానంతో పోలిస్తే పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టడం ఇంకా మంచిది; ఫలితాలను వదిలిన తర్వాత వెంటనే శాంతి కలుగుతుంది.
అద్వేష్టా సర్వభూతానాం మైత్రః కరుణ ఏవ చ।నిర్మమో నిరహఙ్కారః సమదుఃఖసుఖః క్షమీ।।12.13।।
ఎవరిపట్లా ద్వేషం లేకుండా, అందరికీ స్నేహంగా, దయతో ఉండేవాడు, మమకారం లేకుండా, అహంకారం లేకుండా, సుఖ దుఃఖాలను సమంగా తీసుకునే, క్షమతో ఉండేవాడు —
సన్తుష్టః సతతం యోగీ యతాత్మా దృఢనిశ్చయః।మయ్యర్పితమనోబుద్ధిర్యో మద్భక్తః స మే ప్రియః।।12.14।।
ఎప్పుడూ తృప్తిగా, యోగంలో స్థిరంగా, మనస్సును నియంత్రించుకుని, దృఢనిశ్చయంతో, తన మనస్సు, బుద్ధిని నాకే అర్పించిన నా భక్తుడు — అతడు నాకు ప్రియుడు.
యస్మాన్నోద్విజతే లోకో లోకాన్నోద్విజతే చ యః।హర్షామర్షభయోద్వేగైర్ముక్తో యః స చ మే ప్రియః।।12.15।।
ఎవరిని చూసి లోకం కలవరపడదో, ఆయన కూడా లోకాన్ని చూసి కలవరపడడో, ఆనందం, అసూయ, భయం, కలవరాలు లేని వాడు — అటువాడు కూడా నాకు ప్రియుడు.
అనపేక్షః శుచిర్దక్ష ఉదాసీనో గతవ్యథః।సర్వారమ్భపరిత్యాగీ యో మద్భక్తః స మే ప్రియః।।12.16।।
ఏమీ ఆశించని, శుద్ధమైన, నైపుణ్యంతో, పక్షపాతం లేకుండా, బాధలు లేని, అన్ని పనులను వదిలిపెట్టిన నా భక్తుడు — అతడు నాకు ప్రియుడు.
యో న హృష్యతి న ద్వేష్టి న శోచతి న కాఙ్క్షతి।శుభాశుభపరిత్యాగీ భక్ితమాన్యః స మే ప్రియః।।12.17।।
ఎవడు ఆనందించడు, ద్వేషించడు, శోకించడు, ఆశపడడు, శుభాశుభాలను వదిలిపెట్టి, భక్తితో ఉండేవాడు — అతడు నాకు ప్రియుడు.
సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ తథా మానాపమానయోః।శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు సమః సఙ్గవివర్జితః।।12.18।।
శత్రువుకైనా, మిత్రుడికైనా సమానంగా ఉండే వాడు; గౌరవం వచ్చినా, అవమానం వచ్చినా మారని మనసుతో ఉండేవాడు; చలిలో, వేడిలో, సుఖంలో, దుఃఖంలో ఒక్కలా ఉండేవాడు; మమకారం లేకుండా ఉండేవాడు.
తుల్యనిన్దాస్తుతిర్మౌనీ సన్తుష్టో యేనకేనచిత్।అనికేతః స్థిరమతిర్భక్ితమాన్మే ప్రియో నరః।।12.19।।
నింద వచ్చినా, ప్రశంస వచ్చినా సమంగా చూసేవాడు; మౌనంగా ఉండేవాడు; ఏది వచ్చినా సంతృప్తిగా ఉండేవాడు; ఎక్కడా స్థిరంగా నివసించని వాడు; దృఢమైన మనస్సుతో, భక్తితో ఉండేవాడు — అలాంటి మనిషి నాకు ఎంతో ప్రియమైనవాడు.
యే తు ధర్మ్యామృతమిదం యథోక్తం పర్యుపాసతే।శ్రద్దధానా మత్పరమా భక్తాస్తేఽతీవ మే ప్రియాః।।12.20।।
ఈ ధర్మాన్ని, నేను చెప్పినట్టు, విశ్వాసంతో, నన్నే పరమంగా భావించి, భక్తితో ఆచరించే వారు నాకు అత్యంత ప్రియమైనవారు.
అర్జున ఉవాచ ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ। ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ।।13.1।।
అర్జునుడు చెప్పాడు — కేశవా! ప్రకృతి, పురుషుడు, క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు, జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినది — ఇవన్నీ గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.