కస్మాచ్చ తే న నమేరన్మహాత్మన్ గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్యాదికర్త్రే। అనన్త దేవేశ జగన్నివాస త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్।।11.37।।
మహాత్మా, నీవు బ్రహ్మకంటే గొప్పవాడవు, సృష్టికి ఆదిగా ఉన్నవాడవు. అనంతుడవు, దేవతల అధిపతివి, జగత్తుకు నివాసస్థానమవు. నీవు నశించని వాడవు, ఉన్నదీ, లేనదీ, వాటిని మించినదీ నీవే. అందుకే నీకు నమస్కరించకుండా ఎవరు ఉండగలరు?
త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణ స్త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్। వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ త్వయా తతం విశ్వమనన్తరూప।।11.38।।
నీవే మొదటి దేవుడు, పురాతన పురుషుడు, ఈ విశ్వానికి పరమాశ్రయం. నీవే తెలిసినవాడు, తెలిసే దానివి, పరమపదము. అనంతరూపుడవైన నీవు, ఈ జగత్తంతా నీవే వ్యాపించివున్నావు.
వాయుర్యమోఽగ్నిర్వరుణః శశాఙ్కః ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ। నమో నమస్తేఽస్తు సహస్రకృత్వః పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమస్తే।।11.39।।
నీవే వాయువు, యముడు, అగ్ని, వరుణుడు, చంద్రుడు, ప్రజాపతి, ప్రపితామహుడు. నీకు వెయ్యిసార్లు నమస్కారం, మళ్లీ మళ్లీ నీకు నమస్కారం, నమస్కారం.
నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే నమోఽస్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ। అనన్తవీర్యామితవిక్రమస్త్వం సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః।।11.40।।
ముందు, వెనుక, అన్ని వైపుల నుంచి నీకు నమస్కారం. ఓ అనంతశక్తివంతుడా, నీకు కొలవలేని పరాక్రమం ఉంది. నీవు అన్నిటినీ ఆవరించివున్నావు, అందుకే నీవే సర్వమూ.
సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి। అజానతా మహిమానం తవేదం మయా ప్రమాదాత్ప్రణయేన వాపి।।11.41।।
స్నేహితుడని భావించి, 'ఓ కృష్ణా, ఓ యాదవా, ఓ సఖీ' అని నీ మహిమను తెలియక, నిర్లక్ష్యంగా లేదా ప్రేమతో నేను చెప్పిన మాటలకు
యచ్చావహాసార్థమసత్కృతోఽసి విహారశయ్యాసనభోజనేషు। ఏకోఽథవాప్యచ్యుత తత్సమక్షం తత్క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్।।11.42।।
వినోదంగా, ఆటలో, విశ్రాంతిలో, కూర్చునే సమయంలో, భోజనంలో, ఒంటరిగా లేదా ఇతరుల సమక్షంలో, ఓ అచ్యుతా, నిన్ను తక్కువగా చూసినట్లైతే, ఆ అపరాధాలన్నింటికీ నిన్ను క్షమించమని వేడుకుంటున్నాను, ఓ అపరిమితుడా.
పితాసి లోకస్య చరాచరస్య త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్। న త్వత్సమోఽస్త్యభ్యధికః కుతోఽన్యో లోకత్రయేఽప్యప్రతిమప్రభావ।।11.43।।
నీవే ఈ జగత్తులోని చరాచరాలకు తండ్రివి. నీవే పూజ్యుడు, గురువులలో గొప్పవాడు. నీకు సమానుడు లేడు, మరెవరు నీకంటే గొప్పవారు? మూడు లోకాలలో నీ శక్తికి సమానం ఎవ్వరూ లేరు.
తస్మాత్ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్। పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్।।11.44।।
అందుకే శిరసు వంచి, శరీరాన్ని భూమిపై పెట్టి, ఓ ఈశ్వరా, పూజకు అర్హుడవైన నిన్ను క్షమించమని ప్రార్థిస్తున్నాను. తండ్రి తన కుమారుడిని, స్నేహితుడు స్నేహితునిని, ప్రియుడు ప్రియురాలిని ఎలా సహించగలడో, అలాగే నీవు నన్ను సహించాలి, ఓ దేవా.
అదృష్టపూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే। తదేవ మే దర్శయ దేవ రూపం ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస।।11.45।।
ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని రూపాన్ని చూసి సంతోషించాను, కానీ భయంతో నా మనసు కలవరపడుతోంది. ఓ దేవా, ఆ మునుపటి రూపాన్ని చూపించు. ఓ దేవతాధిపతీ, జగత్తుకు నివాసమైనవాడా, దయచూపు.
కిరీటినం గదినం చక్రహస్త మిచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ। తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన సహస్రబాహో భవ విశ్వమూర్తే।।11.46।।
కిరీటంతో, గదతో, చక్రాన్ని చేతిలో పట్టుకుని, మునుపటి నాలుగు చేతుల రూపంలో నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. ఓ సహస్రబాహువా, ఓ విశ్వమూర్తీ, ఆ రూపంలో నన్ను దర్శించు.
శ్రీ భగవానువాచ మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్। తేజోమయం విశ్వమనన్తమాద్యం యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్।।11.47।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు — అర్జునా! నీపై కృపచూపి, నా స్వయంయోగశక్తితో, ఈ పరమమైన, ప్రకాశవంతమైన, అనంతమైన, ఆదిమైన విశ్వరూపాన్ని నీకే చూపించాను. నన్ను మునుపెప్పుడూ ఎవ్వరూ చూడలేదు.
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానై ర్న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః। ఏవంరూపః శక్య అహం నృలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర।।11.48।।
వేదాలు చదివినా, యజ్ఞాలు చేసినా, దానం ఇచ్చినా, కర్మలు చేసినా, కఠినమైన తపస్సు చేసినా, ఓ కురువీరా, నీ తప్ప మరెవ్వరూ మానవలోకంలో ఈ రూపాన్ని చూడలేరు.
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్। వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య।।11.49।।
నా ఈ భయంకరమైన రూపాన్ని చూసి నీకు భయం, గందరగోళం రావద్దు. భయం పోయి, హృదయం ఆనందంగా ఉన్నప్పుడు, మునుపటి నా రూపాన్ని మళ్లీ చూడు.
సఞ్జయ ఉవాచ ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః। ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం భూత్వా పునః సౌమ్యవపుర్మహాత్మా।।11.50।।
సంజయుడు చెప్పాడు — అర్జునుడితో ఇలా చెప్పిన వాసుదేవుడు, తన సహజరూపాన్ని మళ్లీ చూపించాడు. మహాత్ముడు, మృదువైన రూపాన్ని ధరించి, భయపడిన అర్జునుడిని ఓదార్చాడు.
అర్జున ఉవాచ దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవసౌమ్యం జనార్దన। ఇదానీమస్మి సంవృత్తః సచేతాః ప్రకృతిం గతః।।11.51।।
అర్జునుడు అన్నాడు — ఓ జనార్దనా, నీ మానవస్వరూపాన్ని, మృదువైన రూపాన్ని చూసి, ఇప్పుడు నేను మళ్లీ స్థిరంగా, సహజస్థితిలో ఉన్నాను.
శ్రీ భగవానువాచ సుదుర్దర్శమిదం రూపం దృష్టవానసి యన్మమ। దేవా అప్యస్య రూపస్య నిత్యం దర్శనకాఙ్క్షిణః।।11.52।।
శ్రీభగవంతుడు అన్నాడు — నీవు చూసిన నా ఈ రూపాన్ని చూడటం చాలా అరుదు; దేవతలకూ ఎప్పుడూ ఈ రూపాన్ని చూడాలని కోరిక.
నాహం వేదైర్న తపసా న దానేన న చేజ్యయా। శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం దృష్టవానసి మాం యథా।।11.53।।
వేదాలు చదివినా, తపస్సు చేసినా, దానం ఇచ్చినా, యజ్ఞాలు చేసినా, నన్ను నీవు చూచిన విధంగా చూడడం సాధ్యం కాదు.
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్యమహమేవంవిధోఽర్జున। జ్ఞాతుం దృష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప।।11.54।।
కానీ, ఓ అర్జునా! నిస్సీమమైన భక్తితో మాత్రమే నన్ను నిజంగా తెలుసుకోవచ్చు, చూడవచ్చు, నాలో లీనమవచ్చు, ఓ శత్రువులను కాల్చువాడా.
మత్కర్మకృన్మత్పరమో మద్భక్తః సఙ్గవర్జితః। నిర్వైరః సర్వభూతేషు యః స మామేతి పాణ్డవ।।11.55।।
నా కోసం పనులు చేసేవాడు, నన్నే పరమంగా భావించేవాడు, నన్ను భక్తితో సేవించేవాడు, ఎవరితోను మమకారం లేకుండా, ఎవరిపట్లా ద్వేషం లేకుండా ఉండేవాడు — అటువంటి వాడు నా వద్దకు వస్తాడు, ఓ పాండవా.
అర్జున ఉవాచఏవం సతతయుక్తా యే భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే।యేచాప్యక్షరమవ్యక్తం తేషాం కే యోగవిత్తమాః।।12.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — ఎప్పుడూ నిన్నే ధ్యానిస్తూ, భక్తితో నిన్ను పూజించే వారు, అలాగే, అవ్యక్తమైన, నశించని పరమాత్మను పూజించే వారు — వీరిలో ఎవరు యోగంలో నిపుణులు?
శ్రీ భగవానువాచమయ్యావేశ్య మనో యే మాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే।శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్తే మే యుక్తతమా మతాః।।12.2।।
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు — మనస్సును నాలో నిలిపి, ఎప్పుడూ నన్నే ధ్యానిస్తూ, గొప్ప విశ్వాసంతో నన్ను సేవించే వారు — వీరే నాకు అత్యంత సమీపమైనవారు.
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్యమవ్యక్తం పర్యుపాసతే।సర్వత్రగమచిన్త్యం చ కూటస్థమచలం ధ్రువమ్।।12.3।।
అలాగే, నశించని, వివరించలేని, అవ్యక్తమైన, ఎక్కడికైనా వ్యాపించిన, ఊహించలేని, స్థిరమైన, కదలని, శాశ్వతమైన పరమాత్మను పూజించే వారు —
సంనియమ్యేన్ద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః।తే ప్రాప్నువన్తి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః।।12.4।।
ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఎక్కడైనా సమబుద్ధితో ఉండి, సమస్త జీవుల హితంలో నిమగ్నమై ఉండేవారు — వీరందరూ కూడా నన్ను పొందుతారు.
క్లేశోఽధికతరస్తేషామవ్యక్తాసక్తచేతసామ్। అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం దేహవద్భిరవాప్యతే।।12.5।।
అవ్యక్తమైన దానిలో మనస్సు లగ్నమై ఉండేవారికి ఎక్కువ కష్టాలు ఉంటాయి; ఎందుకంటే, అవ్యక్త మార్గాన్ని శరీరధారులు పొందడం చాలా కష్టం.
యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరాః।అనన్యేనైవ యోగేన మాం ధ్యాయన్త ఉపాసతే।।12.6।।
కానీ, తమ అన్ని పనులను నాకే అర్పించి, నన్నే పరమంగా భావించి, ఏదీ మర్చిపోకుండా నన్నే ధ్యానిస్తూ పూజించే వారు —
తేషామహం సముద్ధర్తా మృత్యుసంసారసాగరాత్।భవామి నచిరాత్పార్థ మయ్యావేశితచేతసామ్।।12.7।।
అటువంటి వారి మనస్సు నాలో లీనమై ఉంటే, ఓ పార్థా! నేను త్వరగా వారిని మరణ జనన సముద్రం నుండి రక్షిస్తాను.
మయ్యేవ మన ఆధత్స్వ మయి బుద్ధిం నివేశయ।నివసిష్యసి మయ్యేవ అత ఊర్ధ్వం న సంశయః।।12.8।।
నీ మనస్సును నాలోనే నిలిపి, బుద్ధిని నాకే అర్పించు; అప్పుడే నువ్వు నాలోనే నివసిస్తావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అథ చిత్తం సమాధాతుం న శక్నోషి మయి స్థిరమ్।అభ్యాసయోగేన తతో మామిచ్ఛాప్తుం ధనఞ్జయ।।12.9।।
ఓ ధనంజయా! నీ మనస్సును నాలో స్థిరంగా పెట్టడం నీ వల్ల కాకపోతే, అభ్యాసయోగంతో నన్ను పొందేందుకు ప్రయత్నించు.
అభ్యాసేఽప్యసమర్థోఽసి మత్కర్మపరమో భవ।మదర్థమపి కర్మాణి కుర్వన్ సిద్ధిమవాప్స్యసి।।12.10।।
అభ్యాసంలో కూడా నీవు సమర్థుడవు కాకపోతే, నా కోసం పనులు చేయు; నా కోసమే పనులు చేస్తూ నీవు సిద్ధిని పొందుతావు.
అథైతదప్యశక్తోఽసి కర్తుం మద్యోగమాశ్రితః।సర్వకర్మఫలత్యాగం తతః కురు యతాత్మవాన్।।12.11।।
ఇదీ చేయలేకపోతే, నా యోగాన్ని ఆశ్రయించి, అన్ని పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టు; ఆత్మ నియంత్రణతో అలా చేయు.