వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశన్తి దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని। కేచిద్విలగ్నా దశనాన్తరేషు సందృశ్యన్తే చూర్ణితైరుత్తమాఙ్గైః।।11.27।।
వారు నీ భయంకరమైన పళ్ళతో కూడిన నోళ్లలోకి వేగంగా ప్రవేశిస్తున్నారు. కొందరు నీ పళ్ళ మధ్య చిక్కుకుని, తలలు నుజ్జునుజ్జయి కనిపిస్తున్నారు.
యథా నదీనాం బహవోఽమ్బువేగాః సముద్రమేవాభిముఖాః ద్రవన్తి। తథా తవామీ నరలోకవీరా విశన్తి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలన్తి।।11.28।।
ఎలా నదుల ప్రవాహాలు సముద్రాన్ని향ి పరుగెత్తుతాయో, అలాగే ఈ మానవ లోక వీరులు నీ మండే నోళ్లలోకి ప్రవేశిస్తున్నారు.
యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతఙ్గా విశన్తి నాశాయ సమృద్ధవేగాః। తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకా స్తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః।।11.29।।
ఎలా పురుగులు మండే అగ్నిలోకి పరుగెత్తి నాశనం అవుతాయో, అలాగే లోకాలు నీ మండే నోళ్లలోకి వేగంగా ప్రవేశించి నాశనం అవుతున్నాయి.
లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమన్తా ల్లోకాన్సమగ్రాన్వదనైర్జ్వలద్భిః। తేజోభిరాపూర్య జగత్సమగ్రం భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపన్తి విష్ణో।।11.30।।
నీ మండే నోళ్లతో అన్ని వైపులా లోకాలను మింగేస్తూ, నీ తేజస్సుతో మొత్తం జగత్తును నింపి, నీ భయంకరమైన కాంతులతో విశ్వాన్ని కాల్చేస్తున్నావు, విష్ణువా!
ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో నమోఽస్తు తే దేవవర ప్రసీద। విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవన్తమాద్యం న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్।।11.31।।
ఈ భయంకరమైన రూపంలో నువ్వెవరో నాకు చెప్పు. దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా, నీకు నమస్కారం. దయచేసి, నిన్ను, ఆది స్వరూపుడైన నిన్ను తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను. నీ ఉద్దేశ్యం నాకు అర్థం కావడం లేదు.
శ్రీ భగవానువాచ కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ప్రవృద్ధో లోకాన్సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః। ఋతేఽపి త్వాం న భవిష్యన్తి సర్వే యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః।।11.32।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు — నేను కాలమూ, లోకాలను నాశనం చేసే మహాశక్తిని. ఈ ప్రజలను సంహరించడానికి ఇక్కడ వచ్చాను. నీవు లేకపోయినా, ఎదురు సైన్యంలో ఉన్న యోధులందరూ నశించిపోతారు.
తస్మాత్త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ జిత్వా శత్రూన్ భుఙ్క్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్। మయైవైతే నిహతాః పూర్వమేవ నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్।।11.33।।
అందువల్ల లేచి, కీర్తిని సంపాదించు, శత్రువులను జయించి, సంపన్నమైన రాజ్యాన్ని అనుభవించు. వీరిని నేను ముందే సంహరించాను. నువ్వు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడవు.
ద్రోణం చ భీష్మం చ జయద్రథం చ కర్ణం తథాఽన్యానపి యోధవీరాన్। మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్।।11.34।।
ద్రోణుడు, భీష్ముడు, జయద్రథుడు, కర్ణుడు, ఇంకా ఇతర వీరయోధులు — వీరిని నేను సంహరించాను. నీవు వారిని సంహరించు. భయపడవద్దు. యుద్ధం చేయు, నువ్వు శత్రువులను జయిస్తావు.
సఞ్జయ ఉవాచ ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య కృతాఞ్జలిర్వేపమానః కిరీటీ। నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణం సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య।।11.35।।
సంజయుడు ఇలా అన్నాడు — కేశవుని మాటలు విని, కిరీటధారి అర్జునుడు వణికిపోతూ, చేతులు జోడించి, నమస్కరించి, మళ్లీ భయంతో, గొంతు కట్టుకుని, కృష్ణునికి పలికాడు.
అర్జున ఉవాచ స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా జగత్ ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే చ। రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధసఙ్ఘాః।।11.36।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — హృషీకేశా! నీ మహిమ విన్నప్పుడు జగత్తు ఆనందంతో ఉల్లాసపడుతోంది, నిన్ను ప్రేమిస్తోంది. రాక్షసులు భయంతో అన్ని దిశలకు పారిపోతున్నారు. సిద్ధులందరూ నీకు నమస్కరిస్తున్నారు.
కస్మాచ్చ తే న నమేరన్మహాత్మన్ గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్యాదికర్త్రే। అనన్త దేవేశ జగన్నివాస త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్।।11.37।।
మహాత్మా, నీవు బ్రహ్మకంటే గొప్పవాడవు, సృష్టికి ఆదిగా ఉన్నవాడవు. అనంతుడవు, దేవతల అధిపతివి, జగత్తుకు నివాసస్థానమవు. నీవు నశించని వాడవు, ఉన్నదీ, లేనదీ, వాటిని మించినదీ నీవే. అందుకే నీకు నమస్కరించకుండా ఎవరు ఉండగలరు?
త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణ స్త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్। వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ త్వయా తతం విశ్వమనన్తరూప।।11.38।।
నీవే మొదటి దేవుడు, పురాతన పురుషుడు, ఈ విశ్వానికి పరమాశ్రయం. నీవే తెలిసినవాడు, తెలిసే దానివి, పరమపదము. అనంతరూపుడవైన నీవు, ఈ జగత్తంతా నీవే వ్యాపించివున్నావు.
వాయుర్యమోఽగ్నిర్వరుణః శశాఙ్కః ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ। నమో నమస్తేఽస్తు సహస్రకృత్వః పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమస్తే।।11.39।।
నీవే వాయువు, యముడు, అగ్ని, వరుణుడు, చంద్రుడు, ప్రజాపతి, ప్రపితామహుడు. నీకు వెయ్యిసార్లు నమస్కారం, మళ్లీ మళ్లీ నీకు నమస్కారం, నమస్కారం.
నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే నమోఽస్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ। అనన్తవీర్యామితవిక్రమస్త్వం సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః।।11.40।।
ముందు, వెనుక, అన్ని వైపుల నుంచి నీకు నమస్కారం. ఓ అనంతశక్తివంతుడా, నీకు కొలవలేని పరాక్రమం ఉంది. నీవు అన్నిటినీ ఆవరించివున్నావు, అందుకే నీవే సర్వమూ.
సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి। అజానతా మహిమానం తవేదం మయా ప్రమాదాత్ప్రణయేన వాపి।।11.41।।
స్నేహితుడని భావించి, 'ఓ కృష్ణా, ఓ యాదవా, ఓ సఖీ' అని నీ మహిమను తెలియక, నిర్లక్ష్యంగా లేదా ప్రేమతో నేను చెప్పిన మాటలకు
యచ్చావహాసార్థమసత్కృతోఽసి విహారశయ్యాసనభోజనేషు। ఏకోఽథవాప్యచ్యుత తత్సమక్షం తత్క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్।।11.42।।
వినోదంగా, ఆటలో, విశ్రాంతిలో, కూర్చునే సమయంలో, భోజనంలో, ఒంటరిగా లేదా ఇతరుల సమక్షంలో, ఓ అచ్యుతా, నిన్ను తక్కువగా చూసినట్లైతే, ఆ అపరాధాలన్నింటికీ నిన్ను క్షమించమని వేడుకుంటున్నాను, ఓ అపరిమితుడా.
పితాసి లోకస్య చరాచరస్య త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్। న త్వత్సమోఽస్త్యభ్యధికః కుతోఽన్యో లోకత్రయేఽప్యప్రతిమప్రభావ।।11.43।।
నీవే ఈ జగత్తులోని చరాచరాలకు తండ్రివి. నీవే పూజ్యుడు, గురువులలో గొప్పవాడు. నీకు సమానుడు లేడు, మరెవరు నీకంటే గొప్పవారు? మూడు లోకాలలో నీ శక్తికి సమానం ఎవ్వరూ లేరు.
తస్మాత్ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్। పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్।।11.44।।
అందుకే శిరసు వంచి, శరీరాన్ని భూమిపై పెట్టి, ఓ ఈశ్వరా, పూజకు అర్హుడవైన నిన్ను క్షమించమని ప్రార్థిస్తున్నాను. తండ్రి తన కుమారుడిని, స్నేహితుడు స్నేహితునిని, ప్రియుడు ప్రియురాలిని ఎలా సహించగలడో, అలాగే నీవు నన్ను సహించాలి, ఓ దేవా.
అదృష్టపూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే। తదేవ మే దర్శయ దేవ రూపం ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస।।11.45।।
ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని రూపాన్ని చూసి సంతోషించాను, కానీ భయంతో నా మనసు కలవరపడుతోంది. ఓ దేవా, ఆ మునుపటి రూపాన్ని చూపించు. ఓ దేవతాధిపతీ, జగత్తుకు నివాసమైనవాడా, దయచూపు.
కిరీటినం గదినం చక్రహస్త మిచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ। తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన సహస్రబాహో భవ విశ్వమూర్తే।।11.46।।
కిరీటంతో, గదతో, చక్రాన్ని చేతిలో పట్టుకుని, మునుపటి నాలుగు చేతుల రూపంలో నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. ఓ సహస్రబాహువా, ఓ విశ్వమూర్తీ, ఆ రూపంలో నన్ను దర్శించు.
శ్రీ భగవానువాచ మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్। తేజోమయం విశ్వమనన్తమాద్యం యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్।।11.47।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు — అర్జునా! నీపై కృపచూపి, నా స్వయంయోగశక్తితో, ఈ పరమమైన, ప్రకాశవంతమైన, అనంతమైన, ఆదిమైన విశ్వరూపాన్ని నీకే చూపించాను. నన్ను మునుపెప్పుడూ ఎవ్వరూ చూడలేదు.
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానై ర్న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః। ఏవంరూపః శక్య అహం నృలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర।।11.48।।
వేదాలు చదివినా, యజ్ఞాలు చేసినా, దానం ఇచ్చినా, కర్మలు చేసినా, కఠినమైన తపస్సు చేసినా, ఓ కురువీరా, నీ తప్ప మరెవ్వరూ మానవలోకంలో ఈ రూపాన్ని చూడలేరు.
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్। వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య।।11.49।।
నా ఈ భయంకరమైన రూపాన్ని చూసి నీకు భయం, గందరగోళం రావద్దు. భయం పోయి, హృదయం ఆనందంగా ఉన్నప్పుడు, మునుపటి నా రూపాన్ని మళ్లీ చూడు.
సఞ్జయ ఉవాచ ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః। ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం భూత్వా పునః సౌమ్యవపుర్మహాత్మా।।11.50।।
సంజయుడు చెప్పాడు — అర్జునుడితో ఇలా చెప్పిన వాసుదేవుడు, తన సహజరూపాన్ని మళ్లీ చూపించాడు. మహాత్ముడు, మృదువైన రూపాన్ని ధరించి, భయపడిన అర్జునుడిని ఓదార్చాడు.
అర్జున ఉవాచ దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవసౌమ్యం జనార్దన। ఇదానీమస్మి సంవృత్తః సచేతాః ప్రకృతిం గతః।।11.51।।
అర్జునుడు అన్నాడు — ఓ జనార్దనా, నీ మానవస్వరూపాన్ని, మృదువైన రూపాన్ని చూసి, ఇప్పుడు నేను మళ్లీ స్థిరంగా, సహజస్థితిలో ఉన్నాను.
శ్రీ భగవానువాచ సుదుర్దర్శమిదం రూపం దృష్టవానసి యన్మమ। దేవా అప్యస్య రూపస్య నిత్యం దర్శనకాఙ్క్షిణః।।11.52।।
శ్రీభగవంతుడు అన్నాడు — నీవు చూసిన నా ఈ రూపాన్ని చూడటం చాలా అరుదు; దేవతలకూ ఎప్పుడూ ఈ రూపాన్ని చూడాలని కోరిక.
నాహం వేదైర్న తపసా న దానేన న చేజ్యయా। శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం దృష్టవానసి మాం యథా।।11.53।।
వేదాలు చదివినా, తపస్సు చేసినా, దానం ఇచ్చినా, యజ్ఞాలు చేసినా, నన్ను నీవు చూచిన విధంగా చూడడం సాధ్యం కాదు.
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్యమహమేవంవిధోఽర్జున। జ్ఞాతుం దృష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప।।11.54।।
కానీ, ఓ అర్జునా! నిస్సీమమైన భక్తితో మాత్రమే నన్ను నిజంగా తెలుసుకోవచ్చు, చూడవచ్చు, నాలో లీనమవచ్చు, ఓ శత్రువులను కాల్చువాడా.
మత్కర్మకృన్మత్పరమో మద్భక్తః సఙ్గవర్జితః। నిర్వైరః సర్వభూతేషు యః స మామేతి పాణ్డవ।।11.55।।
నా కోసం పనులు చేసేవాడు, నన్నే పరమంగా భావించేవాడు, నన్ను భక్తితో సేవించేవాడు, ఎవరితోను మమకారం లేకుండా, ఎవరిపట్లా ద్వేషం లేకుండా ఉండేవాడు — అటువంటి వాడు నా వద్దకు వస్తాడు, ఓ పాండవా.
అర్జున ఉవాచఏవం సతతయుక్తా యే భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే।యేచాప్యక్షరమవ్యక్తం తేషాం కే యోగవిత్తమాః।।12.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — ఎప్పుడూ నిన్నే ధ్యానిస్తూ, భక్తితో నిన్ను పూజించే వారు, అలాగే, అవ్యక్తమైన, నశించని పరమాత్మను పూజించే వారు — వీరిలో ఎవరు యోగంలో నిపుణులు?