యచ్చాపి సర్వభూతానాం బీజం తదహమర్జున। న తదస్తి వినా యత్స్యాన్మయా భూతం చరాచరమ్।।10.39।।
అర్జునా! అన్ని జీవులలోని విత్తనం నేనే. నా లేని ఏదీ, చలించేది గానీ, నిలిచేది గానీ, ఉండదు.
నాన్తోఽస్తి మమ దివ్యానాం విభూతీనాం పరంతప। ఏష తూద్దేశతః ప్రోక్తో విభూతేర్విస్తరో మయా।।10.40।।
పరంతపా! నా దివ్య వైభవాలకు అంతం లేదు. ఇప్పటివరకు చెప్పింది కేవలం సంక్షిప్తంగా మాత్రమే.
యద్యద్విభూతిమత్సత్త్వం శ్రీమదూర్జితమేవ వా। తత్తదేవావగచ్ఛ త్వం మమ తేజోంఽశసంభవమ్।।10.41।।
ఏది వైభవం, సౌందర్యం, బలంతో నిండిందో, అది నా తేజస్సు భాగం నుంచే పుట్టింది అని తెలుసుకో.
అథవా బహునైతేన కిం జ్ఞాతేన తవార్జున। విష్టభ్యాహమిదం కృత్స్నమేకాంశేన స్థితో జగత్।।10.42।।
అర్జునా! ఇవన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల నీకు ఎంత అవసరం? నా ఒక భాగంతోనే ఈ మొత్తం జగత్తును నేను నిలిపి ఉంచుతున్నాను.
అర్జున ఉవాచ మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్। యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహోఽయం విగతో మమ।।11.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — నా మేలుకోసం పరమ గూఢమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని నీవు చెప్పావు. నీ మాటల వల్ల నా మూర్ఖత్వం పూర్తిగా తొలిగిపోయింది.
భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా। త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్।।11.2।।
కమలదళ నయనుడా! సృష్టిలోని ప్రాణుల ఆవిర్భావం, లయం గురించి నీవు నాకు విశదంగా వివరించావు. అలాగే, నీ అమరమైన మహిమను కూడా నేను విన్నాను.
ఏవమేతద్యథాత్థ త్వమాత్మానం పరమేశ్వర। ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమైశ్వరం పురుషోత్తమ।।11.3।।
పరమేశ్వరా! నీవు నీ గురించి చెప్పినదంతా నిజమే. అయినా, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా! నీ ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని నేను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో। యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాఽత్మానమవ్యయమ్।।11.4।।
ప్రభూ! నేను నీ ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని చూడగలిగినవాడినని నీవు భావిస్తే, యోగేశ్వరా! నీ నిత్య స్వరూపాన్ని నాకు చూపించు.
శ్రీ భగవానువాచ పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః। నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ।।11.5।।
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు — పార్థా! నా వందలాది, వేలాది రకాల దివ్య రూపాలను, విభిన్న రంగులు, ఆకారాలతో ఉన్న వాటిని చూడు.
పశ్యాదిత్యాన్వసూన్రుద్రానశ్ివనౌ మరుతస్తథా। బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాఽశ్చర్యాణి భారత।।11.6।।
భారతా! ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, ఇంకా ఎన్నడూ చూడని అనేక అద్భుతాలను కూడా చూడు.
ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్। మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి।।11.7।।
గుడాకేశా! ఈ ఒక్క చోటే నా శరీరంలో చలించేవి, నిలిచిపోయేవి అన్నీ కలిసిన ఈ మొత్తం జగత్తును, ఇంకా నీవు చూడాలనుకునే దేనినైనా చూడు.
న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమనేనైవ స్వచక్షుషా। దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్।।11.8।।
కానీ, నీ స్వంత కళ్లతో నన్ను చూడడం సాధ్యం కాదు. నేను నీకు దివ్య దృష్టిని ఇస్తున్నాను. నా యోగ మహిమను చూడు.
సఞ్జయ ఉవాచ ఏవముక్త్వా తతో రాజన్మహాయోగేశ్వరో హరిః। దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్।।11.9।।
సంజయుడు ఇలా అన్నాడు — రాజా! మహాయోగేశ్వరుడైన హరిదేవుడు ఇలా చెప్పి, పార్థుడికి తన పరమ దివ్య స్వరూపాన్ని చూపించాడు.
అనేకవక్త్రనయనమనేకాద్భుతదర్శనమ్। అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్।।11.10।।
అనేక ముఖాలు, కళ్ళు, అనేక అద్భుత దృశ్యాలు, అనేక దివ్యాభరణాలు ధరించి, అనేక దివ్య ఆయుధాలను ఎత్తిపట్టుకుని ఉన్నాడు.
దివ్యమాల్యామ్బరధరం దివ్యగన్ధానులేపనమ్। సర్వాశ్చర్యమయం దేవమనన్తం విశ్వతోముఖమ్।।11.11।।
దివ్య మాలలు, దుస్తులు ధరించి, దివ్య సుగంధ ద్రవ్యాలతో అలంకరించబడి, అన్ని అద్భుతాలతో నిండిన, అనంతమైన, అన్ని దిక్కులకూ ముఖం కలిగిన దేవుడిని చూడు.
దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా। యది భాః సదృశీ సా స్యాద్భాసస్తస్య మహాత్మనః।।11.12।।
ఆకాశంలో వెయ్యి సూర్యులు ఒకేసారి ఉదయించినట్టు వెలుగు వెలిగితే, ఆ మహాత్ముడి కాంతికి అది దగ్గరగా ఉండొచ్చు.
తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా। అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాణ్డవస్తదా।।11.13।।
అప్పుడు పాండవుడు దేవదేవుని శరీరంలో అన్ని భాగాలుగా విభజించబడిన మొత్తం జగత్తును ఒకేచోట చూశాడు.
తతః స విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనఞ్జయః। ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాఞ్జలిరభాషత।।11.14।।
అప్పుడు ధనంజయుడు ఆశ్చర్యంతో, ఆనందంతో రోమాంచితుడై, తల వంచి దేవునికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.
అర్జున ఉవాచ పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసఙ్ఘాన్। బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థ మృషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్।।11.15।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — దేవా! నీ దివ్య శరీరంలో అన్ని దేవతలను, భూతగణాలను, కమలంపై కూర్చున్న బ్రహ్మను, అన్ని ఋషులను, దివ్య నాగులను నేను చూస్తున్నాను.
అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రం పశ్యామి త్వాం సర్వతోఽనన్తరూపమ్। నాన్తం న మధ్యం న పునస్తవాదిం పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప।।11.16।।
విశ్వరూపా! నేను నిన్ను అన్ని వైపులా అనేక చేతులు, పొత్తికడుపులు, ముఖాలు, కళ్ళతో, అనంతమైన రూపాలతో చూస్తున్నాను. నీకు అంతం లేదు, మధ్యం లేదు, మొదలు లేదు.
కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ తేజోరాశిం సర్వతోదీప్తిమన్తమ్। పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమన్తా ద్దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్।।11.17।।
కిరీటాన్ని ధరించి, గద, చక్రాన్ని పట్టుకుని, చుట్టూ ప్రకాశించే తేజస్సుతో నిన్ను చూస్తున్నాను. నీవు అన్ని వైపులా చూడలేనంత ప్రకాశంగా, అగ్నిలా, సూర్యుడిలా వెలిగిపోతున్నావు. నీ మహిమను కొలవలేం.
త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్। త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే।।11.18।।
నీవే నిత్యమైన, తెలుసుకోవలసిన పరమ తత్త్వం. ఈ విశ్వానికి పరమ ఆశ్రయం నీవే. నీవే మారని, శాశ్వత ధర్మాన్ని కాపాడేవాడు. నీవే సనాతన పురుషుడు అని నేను నమ్ముతున్నాను.
అనాదిమధ్యాన్తమనన్తవీర్య మనన్తబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్। పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రమ్ స్వతేజసా విశ్వమిదం తపన్తమ్।।11.19।।
నీ స్వయంస్వరూప ప్రకాశంతో ఈ మొత్తం జగత్తును కాల్చేస్తున్నావు.
ద్యావాపృథివ్యోరిదమన్తరం హి వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః। దృష్ట్వాఽద్భుతం రూపముగ్రం తవేదం లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్।।11.20।।
పరలోకమూ, భూమి మధ్య భాగమూ, అన్ని దిశలూ నీవొక్కడివల్ల నిండిపోయాయి. నీ అద్భుతమైన, భయంకరమైన రూపాన్ని చూసి, మహాత్మా, మూడు లోకాలు భయంతో వణికిపోతున్నాయి.
అమీ హి త్వాం సురసఙ్ఘాః విశన్తి కేచిద్భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణన్తి। స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసఙ్ఘాః స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః।।11.21।।
దేవతల సమూహాలు నిన్ను చేరుతున్నారు. కొందరు భయంతో చేతులు జోడించి నిన్ను స్తుతిస్తున్నారు. 'శాంతి కలగాలి' అని పలుకుతూ, మహర్షులు, సిద్ధులు సమృద్ధిగా స్తోత్రాలు చేసి నిన్ను పొగిడుతున్నారు.
రుద్రాదిత్యా వసవో యే చ సాధ్యా విశ్వేఽశ్ివనౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ। గన్ధర్వయక్షాసురసిద్ధసఙ్ఘా వీక్షన్తే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే।।11.22।।
రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, విశ్వదేవతలు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, పితృదేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, అసురులు, సిద్ధుల సమూహాలు — వీళ్లందరూ నిన్ను ఆశ్చర్యంతో చూస్తున్నారు.
రూపం మహత్తే బహువక్త్రనేత్రం మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్। బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాలం దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాఽహమ్।।11.23।।
నీ విస్తారమైన రూపాన్ని, అనేక ముఖాలు, కళ్ళు, బాహువులు, తొడలు, కాళ్లు, పొత్తికడుపులు, భయంకరమైన పళ్ళతో చూస్తూ, లోకాలు భయంతో వణికిపోతున్నాయి. నేనూ అలాగే భయపడుతున్నాను.
నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం వ్యాత్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్। దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా ధృతిం న విన్దామి శమం చ విష్ణో।।11.24।।
విష్ణువా! ఆకాశాన్ని తాకేలా, ప్రకాశవంతంగా, అనేక రంగులతో, విప్పిన నోళ్లతో, మెరిసే పెద్ద కళ్ళతో నిన్ను చూస్తూ, నా హృదయం వణికిపోతోంది. నాకు ధైర్యం, శాంతి ఏదీ కనపడటం లేదు.
దంష్ట్రాకరాలాని చ తే ముఖాని దృష్ట్వైవ కాలానలసన్నిభాని। దిశో న జానే న లభే చ శర్మ ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస।।11.25।।
నీ భయంకరమైన పళ్ళతో కూడిన నోళ్లను, కాలాగ్నిలా మండుతున్నవిగా చూస్తూ, నాకు దిశలు తెలియడం లేదు, నాకు ఓదార్పు లేదు. దేవతల అధిపతీ, జగత్తుకు ఆశ్రయం అయినవాడా, దయచూపు.
అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః సర్వే సహైవావనిపాలసఙ్ఘైః। భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాఽసౌ సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః।।11.26।।
ఈ ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు, రాజుల సమూహాలతో పాటు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు, మనవాళ్లలో ముఖ్యులైన యోధులు — వీళ్లందరూ నీ భయంకరమైన పళ్ళతో కూడిన నోళ్లలోకి వేగంగా ప్రవేశిస్తున్నారు. కొందరు నీ పళ్ళ మధ్య చిక్కుకుని, తలలు నుజ్జునుజ్జయి కనిపిస్తున్నారు.