అనన్తశ్చాస్మి నాగానాం వరుణో యాదసామహమ్। పితృ़ణామర్యమా చాస్మి యమః సంయమతామహమ్।।10.29।।
నాగుల్లో నేను అనంతుడు, నీటిలో ఉండే జీవుల్లో నేను వరుణుడు, పితృదేవతల్లో నేను అర్యమ, నియంత్రకుల్లో నేను యముడు.
ప్రహ్లాదశ్చాస్మి దైత్యానాం కాలః కలయతామహమ్। మృగాణాం చ మృగేన్ద్రోఽహం వైనతేయశ్చ పక్షిణామ్।।10.30।।
దైత్యుల్లో నేను ప్రహ్లాదుడు, కాలాన్ని లెక్కించే వారిలో నేను కాలమే, జంతువుల్లో నేను సింహం, పక్షుల్లో నేను వినతా కుమారుడైన గరుత్మంతుడు.
పవనః పవతామస్మి రామః శస్త్రభృతామహమ్। ఝషాణాం మకరశ్చాస్మి స్రోతసామస్మి జాహ్నవీ।।10.31।।
శుద్ధి చేసే వాటిలో నేను వాయువు, ఆయుధధారుల్లో నేను రాముడు, చేపల్లో నేను మకరం, నదుల్లో నేను గంగా.
సర్గాణామాదిరన్తశ్చ మధ్యం చైవాహమర్జున। అధ్యాత్మవిద్యా విద్యానాం వాదః ప్రవదతామహమ్।।10.32।।
సృష్టుల్లో మొదలు, మధ్య, అంతం అన్నీ నేనే అర్జునా. విద్యల్లో నేను ఆత్మవిద్య, వాదించే వారిలో నేను తర్కం.
అక్షరాణామకారోఽస్మి ద్వన్ద్వః సామాసికస్య చ। అహమేవాక్షయః కాలో ధాతాఽహం విశ్వతోముఖః।।10.33।।
అక్షరాల్లో నేను అ అనే అక్షరం, సమాసాల్లో ద్వంద్వ సమాసం, నేను ఎప్పటికీ నశించని కాలం, అన్ని వైపులా ఉన్న సృష్టికర్తను.
మృత్యుః సర్వహరశ్చాహముద్భవశ్చ భవిష్యతామ్। కీర్తిః శ్రీర్వాక్చ నారీణాం స్మృతిర్మేధా ధృతిః క్షమా।।10.34।।
ప్రపంచాన్ని నశింపజేసే మరణం నేనే, భవిష్యత్తులో పుట్టే వాటికి మూలం నేనే. స్త్రీలలో కీర్తి, శ్రీ, వాక్కు, స్మృతి, మేధ, ధైర్యం, సహనం నేనే.
బృహత్సామ తథా సామ్నాం గాయత్రీ ఛన్దసామహమ్। మాసానాం మార్గశీర్షోఽహమృతూనాం కుసుమాకరః।।10.35।।
సామవేదంలోని పాటల్లో నేను బృహత్సామం, ఛందస్సుల్లో నేను గాయత్రీ, నెలల్లో మార్గశిరమాసం, ఋతువుల్లో పుష్పకాలం.
ద్యూతం ఛలయతామస్మి తేజస్తేజస్వినామహమ్। జయోఽస్మి వ్యవసాయోఽస్మి సత్త్వం సత్త్వవతామహమ్।।10.36।।
మోసపుచేసే వాటిలో నేను జూదం, ప్రకాశవంతులలో తేజస్సు, విజయం నేనే, సంకల్పం నేనే, సద్గుణవంతులలో సత్వగుణం నేనే.
వృష్ణీనాం వాసుదేవోఽస్మి పాణ్డవానాం ధనంజయః। మునీనామప్యహం వ్యాసః కవీనాముశనా కవిః।।10.37।।
వృష్ణివంశంలో నేను వాసుదేవుడు, పాండవుల్లో నేను ధనంజయుడు, మునుల్లో నేను వ్యాసుడు, కవుల్లో నేను ఉశనుడు.
దణ్డో దమయతామస్మి నీతిరస్మి జిగీషతామ్। మౌనం చైవాస్మి గుహ్యానాం జ్ఞానం జ్ఞానవతామహమ్।।10.38।।
శిక్షించే వారిలో నేను శిక్ష, గెలవాలనుకునే వారిలో నేను నైతి, రహస్యాల్లో నేను మౌనం, జ్ఞానులలో నేను జ్ఞానం.
యచ్చాపి సర్వభూతానాం బీజం తదహమర్జున। న తదస్తి వినా యత్స్యాన్మయా భూతం చరాచరమ్।।10.39।।
అర్జునా! అన్ని జీవులలోని విత్తనం నేనే. నా లేని ఏదీ, చలించేది గానీ, నిలిచేది గానీ, ఉండదు.
నాన్తోఽస్తి మమ దివ్యానాం విభూతీనాం పరంతప। ఏష తూద్దేశతః ప్రోక్తో విభూతేర్విస్తరో మయా।।10.40।।
పరంతపా! నా దివ్య వైభవాలకు అంతం లేదు. ఇప్పటివరకు చెప్పింది కేవలం సంక్షిప్తంగా మాత్రమే.
యద్యద్విభూతిమత్సత్త్వం శ్రీమదూర్జితమేవ వా। తత్తదేవావగచ్ఛ త్వం మమ తేజోంఽశసంభవమ్।।10.41।।
ఏది వైభవం, సౌందర్యం, బలంతో నిండిందో, అది నా తేజస్సు భాగం నుంచే పుట్టింది అని తెలుసుకో.
అథవా బహునైతేన కిం జ్ఞాతేన తవార్జున। విష్టభ్యాహమిదం కృత్స్నమేకాంశేన స్థితో జగత్।।10.42।।
అర్జునా! ఇవన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల నీకు ఎంత అవసరం? నా ఒక భాగంతోనే ఈ మొత్తం జగత్తును నేను నిలిపి ఉంచుతున్నాను.
అర్జున ఉవాచ మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్। యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహోఽయం విగతో మమ।।11.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — నా మేలుకోసం పరమ గూఢమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని నీవు చెప్పావు. నీ మాటల వల్ల నా మూర్ఖత్వం పూర్తిగా తొలిగిపోయింది.
భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా। త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్।।11.2।।
కమలదళ నయనుడా! సృష్టిలోని ప్రాణుల ఆవిర్భావం, లయం గురించి నీవు నాకు విశదంగా వివరించావు. అలాగే, నీ అమరమైన మహిమను కూడా నేను విన్నాను.
ఏవమేతద్యథాత్థ త్వమాత్మానం పరమేశ్వర। ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమైశ్వరం పురుషోత్తమ।।11.3।।
పరమేశ్వరా! నీవు నీ గురించి చెప్పినదంతా నిజమే. అయినా, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా! నీ ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని నేను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో। యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాఽత్మానమవ్యయమ్।।11.4।।
ప్రభూ! నేను నీ ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని చూడగలిగినవాడినని నీవు భావిస్తే, యోగేశ్వరా! నీ నిత్య స్వరూపాన్ని నాకు చూపించు.
శ్రీ భగవానువాచ పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః। నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ।।11.5।।
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు — పార్థా! నా వందలాది, వేలాది రకాల దివ్య రూపాలను, విభిన్న రంగులు, ఆకారాలతో ఉన్న వాటిని చూడు.
పశ్యాదిత్యాన్వసూన్రుద్రానశ్ివనౌ మరుతస్తథా। బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాఽశ్చర్యాణి భారత।।11.6।।
భారతా! ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, ఇంకా ఎన్నడూ చూడని అనేక అద్భుతాలను కూడా చూడు.
ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్। మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి।।11.7।।
గుడాకేశా! ఈ ఒక్క చోటే నా శరీరంలో చలించేవి, నిలిచిపోయేవి అన్నీ కలిసిన ఈ మొత్తం జగత్తును, ఇంకా నీవు చూడాలనుకునే దేనినైనా చూడు.
న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమనేనైవ స్వచక్షుషా। దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్।।11.8।।
కానీ, నీ స్వంత కళ్లతో నన్ను చూడడం సాధ్యం కాదు. నేను నీకు దివ్య దృష్టిని ఇస్తున్నాను. నా యోగ మహిమను చూడు.
సఞ్జయ ఉవాచ ఏవముక్త్వా తతో రాజన్మహాయోగేశ్వరో హరిః। దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్।।11.9।।
సంజయుడు ఇలా అన్నాడు — రాజా! మహాయోగేశ్వరుడైన హరిదేవుడు ఇలా చెప్పి, పార్థుడికి తన పరమ దివ్య స్వరూపాన్ని చూపించాడు.
అనేకవక్త్రనయనమనేకాద్భుతదర్శనమ్। అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్।।11.10।।
అనేక ముఖాలు, కళ్ళు, అనేక అద్భుత దృశ్యాలు, అనేక దివ్యాభరణాలు ధరించి, అనేక దివ్య ఆయుధాలను ఎత్తిపట్టుకుని ఉన్నాడు.
దివ్యమాల్యామ్బరధరం దివ్యగన్ధానులేపనమ్। సర్వాశ్చర్యమయం దేవమనన్తం విశ్వతోముఖమ్।।11.11।।
దివ్య మాలలు, దుస్తులు ధరించి, దివ్య సుగంధ ద్రవ్యాలతో అలంకరించబడి, అన్ని అద్భుతాలతో నిండిన, అనంతమైన, అన్ని దిక్కులకూ ముఖం కలిగిన దేవుడిని చూడు.
దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా। యది భాః సదృశీ సా స్యాద్భాసస్తస్య మహాత్మనః।।11.12।।
ఆకాశంలో వెయ్యి సూర్యులు ఒకేసారి ఉదయించినట్టు వెలుగు వెలిగితే, ఆ మహాత్ముడి కాంతికి అది దగ్గరగా ఉండొచ్చు.
తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా। అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాణ్డవస్తదా।।11.13।।
అప్పుడు పాండవుడు దేవదేవుని శరీరంలో అన్ని భాగాలుగా విభజించబడిన మొత్తం జగత్తును ఒకేచోట చూశాడు.
తతః స విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనఞ్జయః। ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాఞ్జలిరభాషత।।11.14।।
అప్పుడు ధనంజయుడు ఆశ్చర్యంతో, ఆనందంతో రోమాంచితుడై, తల వంచి దేవునికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.
అర్జున ఉవాచ పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసఙ్ఘాన్। బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థ మృషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్।।11.15।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — దేవా! నీ దివ్య శరీరంలో అన్ని దేవతలను, భూతగణాలను, కమలంపై కూర్చున్న బ్రహ్మను, అన్ని ఋషులను, దివ్య నాగులను నేను చూస్తున్నాను.
అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రం పశ్యామి త్వాం సర్వతోఽనన్తరూపమ్। నాన్తం న మధ్యం న పునస్తవాదిం పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప।।11.16।।
విశ్వరూపా! నేను నిన్ను అన్ని వైపులా అనేక చేతులు, పొత్తికడుపులు, ముఖాలు, కళ్ళతో, అనంతమైన రూపాలతో చూస్తున్నాను. నీకు అంతం లేదు, మధ్యం లేదు, మొదలు లేదు.