శ్రీ భగవానువాచ హన్త తే కథయిష్యామి దివ్యా హ్యాత్మవిభూతయః। ప్రాధాన్యతః కురుశ్రేష్ఠ నాస్త్యన్తో విస్తరస్య మే।।10.19।।
శ్రీభగవంతుడు పలికెను: కురు శ్రేష్ఠా! నా దివ్య మహిమలను, ముఖ్యమైనవాటిని ఇప్పుడు నీకు చెబుతాను. ఎందుకంటే నా మహిమలకు అంతం లేదు.
అహమాత్మా గుడాకేశ సర్వభూతాశయస్థితః। అహమాదిశ్చ మధ్యం చ భూతానామన్త ఏవ చ।।10.20।।
గుడాకేశా! నేను అన్నీ ప్రాణుల హృదయాల్లో ఉండే ఆత్మను. నేను భూతాల ఆది, మధ్య, అంతమూ కాను.
ఆదిత్యానామహం విష్ణుర్జ్యోతిషాం రవిరంశుమాన్। మరీచిర్మరుతామస్మి నక్షత్రాణామహం శశీ।।10.21।।
ఆదిత్యుల్లో నేను విష్ణువు, వెలుగుల్లో ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు, మరుత్వుల్లో మరీచి, నక్షత్రాల్లో నేను చంద్రుడు.
వేదానాం సామవేదోఽస్మి దేవానామస్మి వాసవః। ఇన్ద్రియాణాం మనశ్చాస్మి భూతానామస్మి చేతనా।।10.22।।
వేదాల్లో నేను సామవేదం, దేవతల్లో నేను ఇంద్రుడు, ఇంద్రియాల్లో నేను మనస్సు, భూతాల్లో నేను చైతన్యం.
రుద్రాణాం శఙ్కరశ్చాస్మి విత్తేశో యక్షరక్షసామ్। వసూనాం పావకశ్చాస్మి మేరుః శిఖరిణామహమ్।।10.23।।
రుద్రుల్లో నేను శంకరుడు, యక్ష రాక్షసుల్లో ధనాధిపతి, వసువుల్లో నేను అగ్ని, శిఖరాలున్న పర్వతాల్లో నేను మేరు.
పురోధసాం చ ముఖ్యం మాం విద్ధి పార్థ బృహస్పతిమ్। సేనానీనామహం స్కన్దః సరసామస్మి సాగరః।।10.24।।
పురోహితుల్లో ప్రధానుడైన బృహస్పతిని నాలోనే అని తెలుసుకో. సేనాధిపతుల్లో నేను స్కందుడు, నదుల్లో నేను సముద్రం.
మహర్షీణాం భృగురహం గిరామస్మ్యేకమక్షరమ్। యజ్ఞానాం జపయజ్ఞోఽస్మి స్థావరాణాం హిమాలయః।।10.25।।
మహర్షుల్లో నేను భృగువు, మాటల్లో నేను ఒక్క అక్షరం — ఓం. యజ్ఞాల్లో నేను జపయజ్ఞం, నిలువని వస్తువుల్లో నేను హిమాలయ పర్వతం.
అశ్వత్థః సర్వవృక్షాణాం దేవర్షీణాం చ నారదః। గన్ధర్వాణాం చిత్రరథః సిద్ధానాం కపిలో మునిః।।10.26।।
అన్ని చెట్లలో నేను అశ్వత్థవృక్షం, దేవర్షుల్లో నేను నారదుడు, గంధర్వుల్లో నేను చిత్రరథుడు, సిద్ధుల్లో నేను కపిలముని.
ఉచ్చైఃశ్రవసమశ్వానాం విద్ధి మామమృతోద్భవమ్। ఐరావతం గజేన్ద్రాణాం నరాణాం చ నరాధిపమ్।।10.27।।
కుదిరిన గుర్రాల్లో నేను అమృతం నుంచి పుట్టిన ఉచ్చైశ్రవసు, ఏనుగుల్లో నేను ఐరావతం, మనుషుల్లో నేను రాజు.
ఆయుధానామహం వజ్రం ధేనూనామస్మి కామధుక్। ప్రజనశ్చాస్మి కన్దర్పః సర్పాణామస్మి వాసుకిః।।10.28।।
అస్త్రాల్లో నేను వజ్రాయుధం, ఆవుల్లో నేను కామధేను, సృష్టికి కారణాల్లో నేను కందర్పుడు, పాముల్లో నేను వాసుకి.
అనన్తశ్చాస్మి నాగానాం వరుణో యాదసామహమ్। పితృ़ణామర్యమా చాస్మి యమః సంయమతామహమ్।।10.29।।
నాగుల్లో నేను అనంతుడు, నీటిలో ఉండే జీవుల్లో నేను వరుణుడు, పితృదేవతల్లో నేను అర్యమ, నియంత్రకుల్లో నేను యముడు.
ప్రహ్లాదశ్చాస్మి దైత్యానాం కాలః కలయతామహమ్। మృగాణాం చ మృగేన్ద్రోఽహం వైనతేయశ్చ పక్షిణామ్।।10.30।।
దైత్యుల్లో నేను ప్రహ్లాదుడు, కాలాన్ని లెక్కించే వారిలో నేను కాలమే, జంతువుల్లో నేను సింహం, పక్షుల్లో నేను వినతా కుమారుడైన గరుత్మంతుడు.
పవనః పవతామస్మి రామః శస్త్రభృతామహమ్। ఝషాణాం మకరశ్చాస్మి స్రోతసామస్మి జాహ్నవీ।।10.31।।
శుద్ధి చేసే వాటిలో నేను వాయువు, ఆయుధధారుల్లో నేను రాముడు, చేపల్లో నేను మకరం, నదుల్లో నేను గంగా.
సర్గాణామాదిరన్తశ్చ మధ్యం చైవాహమర్జున। అధ్యాత్మవిద్యా విద్యానాం వాదః ప్రవదతామహమ్।।10.32।।
సృష్టుల్లో మొదలు, మధ్య, అంతం అన్నీ నేనే అర్జునా. విద్యల్లో నేను ఆత్మవిద్య, వాదించే వారిలో నేను తర్కం.
అక్షరాణామకారోఽస్మి ద్వన్ద్వః సామాసికస్య చ। అహమేవాక్షయః కాలో ధాతాఽహం విశ్వతోముఖః।।10.33।।
అక్షరాల్లో నేను అ అనే అక్షరం, సమాసాల్లో ద్వంద్వ సమాసం, నేను ఎప్పటికీ నశించని కాలం, అన్ని వైపులా ఉన్న సృష్టికర్తను.
మృత్యుః సర్వహరశ్చాహముద్భవశ్చ భవిష్యతామ్। కీర్తిః శ్రీర్వాక్చ నారీణాం స్మృతిర్మేధా ధృతిః క్షమా।।10.34।।
ప్రపంచాన్ని నశింపజేసే మరణం నేనే, భవిష్యత్తులో పుట్టే వాటికి మూలం నేనే. స్త్రీలలో కీర్తి, శ్రీ, వాక్కు, స్మృతి, మేధ, ధైర్యం, సహనం నేనే.
బృహత్సామ తథా సామ్నాం గాయత్రీ ఛన్దసామహమ్। మాసానాం మార్గశీర్షోఽహమృతూనాం కుసుమాకరః।।10.35।।
సామవేదంలోని పాటల్లో నేను బృహత్సామం, ఛందస్సుల్లో నేను గాయత్రీ, నెలల్లో మార్గశిరమాసం, ఋతువుల్లో పుష్పకాలం.
ద్యూతం ఛలయతామస్మి తేజస్తేజస్వినామహమ్। జయోఽస్మి వ్యవసాయోఽస్మి సత్త్వం సత్త్వవతామహమ్।।10.36।।
మోసపుచేసే వాటిలో నేను జూదం, ప్రకాశవంతులలో తేజస్సు, విజయం నేనే, సంకల్పం నేనే, సద్గుణవంతులలో సత్వగుణం నేనే.
వృష్ణీనాం వాసుదేవోఽస్మి పాణ్డవానాం ధనంజయః। మునీనామప్యహం వ్యాసః కవీనాముశనా కవిః।।10.37।।
వృష్ణివంశంలో నేను వాసుదేవుడు, పాండవుల్లో నేను ధనంజయుడు, మునుల్లో నేను వ్యాసుడు, కవుల్లో నేను ఉశనుడు.
దణ్డో దమయతామస్మి నీతిరస్మి జిగీషతామ్। మౌనం చైవాస్మి గుహ్యానాం జ్ఞానం జ్ఞానవతామహమ్।।10.38।।
శిక్షించే వారిలో నేను శిక్ష, గెలవాలనుకునే వారిలో నేను నైతి, రహస్యాల్లో నేను మౌనం, జ్ఞానులలో నేను జ్ఞానం.
యచ్చాపి సర్వభూతానాం బీజం తదహమర్జున। న తదస్తి వినా యత్స్యాన్మయా భూతం చరాచరమ్।।10.39।।
అర్జునా! అన్ని జీవులలోని విత్తనం నేనే. నా లేని ఏదీ, చలించేది గానీ, నిలిచేది గానీ, ఉండదు.
నాన్తోఽస్తి మమ దివ్యానాం విభూతీనాం పరంతప। ఏష తూద్దేశతః ప్రోక్తో విభూతేర్విస్తరో మయా।।10.40।।
పరంతపా! నా దివ్య వైభవాలకు అంతం లేదు. ఇప్పటివరకు చెప్పింది కేవలం సంక్షిప్తంగా మాత్రమే.
యద్యద్విభూతిమత్సత్త్వం శ్రీమదూర్జితమేవ వా। తత్తదేవావగచ్ఛ త్వం మమ తేజోంఽశసంభవమ్।।10.41।।
ఏది వైభవం, సౌందర్యం, బలంతో నిండిందో, అది నా తేజస్సు భాగం నుంచే పుట్టింది అని తెలుసుకో.
అథవా బహునైతేన కిం జ్ఞాతేన తవార్జున। విష్టభ్యాహమిదం కృత్స్నమేకాంశేన స్థితో జగత్।।10.42।।
అర్జునా! ఇవన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల నీకు ఎంత అవసరం? నా ఒక భాగంతోనే ఈ మొత్తం జగత్తును నేను నిలిపి ఉంచుతున్నాను.
అర్జున ఉవాచ మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్। యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహోఽయం విగతో మమ।।11.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు — నా మేలుకోసం పరమ గూఢమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని నీవు చెప్పావు. నీ మాటల వల్ల నా మూర్ఖత్వం పూర్తిగా తొలిగిపోయింది.
భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా। త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్।।11.2।।
కమలదళ నయనుడా! సృష్టిలోని ప్రాణుల ఆవిర్భావం, లయం గురించి నీవు నాకు విశదంగా వివరించావు. అలాగే, నీ అమరమైన మహిమను కూడా నేను విన్నాను.
ఏవమేతద్యథాత్థ త్వమాత్మానం పరమేశ్వర। ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమైశ్వరం పురుషోత్తమ।।11.3।।
పరమేశ్వరా! నీవు నీ గురించి చెప్పినదంతా నిజమే. అయినా, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా! నీ ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని నేను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో। యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాఽత్మానమవ్యయమ్।।11.4।।
ప్రభూ! నేను నీ ఆధ్యాత్మిక స్వరూపాన్ని చూడగలిగినవాడినని నీవు భావిస్తే, యోగేశ్వరా! నీ నిత్య స్వరూపాన్ని నాకు చూపించు.
శ్రీ భగవానువాచ పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః। నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ।।11.5।।
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు — పార్థా! నా వందలాది, వేలాది రకాల దివ్య రూపాలను, విభిన్న రంగులు, ఆకారాలతో ఉన్న వాటిని చూడు.
పశ్యాదిత్యాన్వసూన్రుద్రానశ్ివనౌ మరుతస్తథా। బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాఽశ్చర్యాణి భారత।।11.6।।
భారతా! ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, ఇంకా ఎన్నడూ చూడని అనేక అద్భుతాలను కూడా చూడు.