యదా వినియతం చిత్తమాత్మన్యేవావతిష్ఠతే। నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యో యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా।।6.18।।
మనస్సును పూర్తిగా నియంత్రించి, అన్ని కోరికలు వదిలి, ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉన్నవాడిని యోగంలో ఏకత్వం పొందినవాడని అంటారు.
యథా దీపో నివాతస్థో నేఙ్గతే సోపమా స్మృతా। యోగినో యతచిత్తస్య యుఞ్జతో యోగమాత్మనః।।6.19।।
గాలి లేని చోట దీపం అలా కదలకుండా నిలిచినట్టు, మనస్సును నియంత్రించి యోగ సాధన చేసే యోగికి కూడా అదే ఉపమానం చెప్పబడింది.
యత్రోపరమతే చిత్తం నిరుద్ధం యోగసేవయా। యత్ర చైవాత్మనాఽఽత్మానం పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి।।6.20।।
యోగాభ్యాసంతో మనస్సు పూర్తిగా నిశ్చలమై, మనసుతోనే తనను తాను చూసి, తనలో తానే సంతృప్తిగా ఉండే స్థితి.
సుఖమాత్యన్తికం యత్తద్బుద్ధిగ్రాహ్యమతీన్ద్రియమ్। వేత్తి యత్ర న చైవాయం స్థితశ్చలతి తత్త్వతః।।6.21।।
అక్కడ, బుద్ధితో గ్రహించగలిగిన, ఇంద్రియాలకు అందని పరమానందాన్ని అనుభవిస్తాడు; ఆ స్థితిలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు సత్యం నుండి ఎప్పుడూ తొలగడు.
యం లబ్ధ్వా చాపరం లాభం మన్యతే నాధికం తతః। యస్మిన్స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే।।6.22।।
ఆ ఆనందాన్ని పొందినవాడు, దానికంటే గొప్పదేమీ లేదని భావిస్తాడు; ఆ స్థితిలో ఉన్నవాడిని ఎంతటి పెద్ద బాధ వచ్చినా动ిపించలేరు.
తం విద్యాద్ దుఃఖసంయోగవియోగం యోగసంజ్ఞితమ్। స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోఽనిర్విణ్ణచేతసా।।6.23।।
బాధలతో కలిసిపోవడం నుండి విడిపోవడమే యోగం అని తెలుసుకోవాలి. ఈ యోగాన్ని దృఢ సంకల్పంతో, నిరుత్సాహం లేకుండా ఆచరించాలి.
సఙ్కల్పప్రభవాన్కామాంస్త్యక్త్వా సర్వానశేషతః। మనసైవేన్ద్రియగ్రామం వినియమ్య సమన్తతః।।6.24।।
సంకల్పాల వల్ల కలిగే అన్ని కోరికలను పూర్తిగా వదిలేసి, మనస్సుతోనే అన్ని ఇంద్రియాలను పూర్తిగా నియంత్రించాలి.
శనైః శనైరుపరమేద్ బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా। ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కిఞ్చిదపి చిన్తయేత్।।6.25।।
బుద్ధిని ధృఢంగా పట్టుకుని, క్రమంగా మనస్సును శాంతింపజేస్తూ, మనస్సును ఆత్మలో స్థిరపరిచి, ఇంకేమీ ఆలోచించకూడదు.
యతో యతో నిశ్చరతి మనశ్చఞ్చలమస్థిరమ్। తతస్తతో నియమ్యైతదాత్మన్యేవ వశం నయేత్।।6.26।।
మనస్సు ఎక్కడికి ఎక్కడికి తిరిగినా, అక్కడక్కడి నుండి దాన్ని నియంత్రించి, మళ్లీ ఆత్మలోనే స్థిరపరచాలి.
ప్రశాన్తమనసం హ్యేనం యోగినం సుఖముత్తమమ్। ఉపైతి శాన్తరజసం బ్రహ్మభూతమకల్మషమ్।।6.27।।
శాంతమైన మనస్సున్న యోగికి, రజోగుణం నశించి, బ్రహ్మస్వరూపుడై, పాపరహితుడై ఉన్నవాడికి పరమానందం లభిస్తుంది.
యుఞ్జన్నేవం సదాఽఽత్మానం యోగీ విగతకల్మషః। సుఖేన బ్రహ్మసంస్పర్శమత్యన్తం సుఖమశ్నుతే।।6.28।।
ఇలా ఎప్పుడూ ఆచరించే యోగి, మలినాలు పోయి, సులభంగా బ్రహ్మానుభూతి ద్వారా అపారమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడు.
సర్వభూతస్థమాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని। ఈక్షతే యోగయుక్తాత్మా సర్వత్ర సమదర్శనః।।6.29।।
యోగంతో ఏకత్వాన్ని పొందినవాడు, అన్ని జీవుల్లో ఆత్మను, ఆత్మలో అన్ని జీవులను చూస్తూ, సమదృష్టితో ప్రతిదీ చూస్తాడు.
యో మాం పశ్యతి సర్వత్ర సర్వం చ మయి పశ్యతి। తస్యాహం న ప్రణశ్యామి స చ మే న ప్రణశ్యతి।।6.30।।
ఎవరైనా నన్ను అన్నిచోట్లా చూస్తూ, అన్నీ నాలోనే ఉన్నట్టు చూస్తే, అతడికి నేను దూరం కాను, అతడూ నాకు దూరం కాడు.
సర్వభూతస్థితం యో మాం భజత్యేకత్వమాస్థితః। సర్వథా వర్తమానోఽపి స యోగీ మయి వర్తతే।।6.31।।
అన్ని జీవుల్లో నన్ను ఏకత్వంగా భావించి, నన్ను భజించే యోగి, ఏ విధంగా జీవించినా నాలోనే ఉంటాడు.
ఆత్మౌపమ్యేన సర్వత్ర సమం పశ్యతి యోఽర్జున। సుఖం వా యది వా దుఃఖం సః యోగీ పరమో మతః।।6.32।।
అర్జునా! తనను తాను పోల్చుకుని, సుఖంలోనైనా, దుఃఖంలోనైనా అందరినీ సమంగా చూసేవాడు పరమ యోగిగా భావించబడతాడు.
అర్జున ఉవాచ యోఽయం యోగస్త్వయా ప్రోక్తః సామ్యేన మధుసూదన। ఏతస్యాహం న పశ్యామి చఞ్చలత్వాత్ స్థితిం స్థిరామ్।।6.33।।
అర్జునుడు అన్నాడు: మధుసూదనా! మీరు చెప్పిన ఈ సమత్వయోగాన్ని, మనస్సు చంచలంగా ఉండడం వల్ల స్థిరంగా ఉండగలనని నాకు అనిపించడం లేదు.
చఞ్చలం హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్। తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే వాయోరివ సుదుష్కరమ్।।6.34।।
కృష్ణా! మనస్సు నిజంగా చంచలంగా, గట్టిగా, బలంగా, దురుద్దమంగా ఉంటుంది. దాన్ని నియంత్రించడం గాలిని పట్టుకోవడం లాంటిదని నేను భావిస్తున్నాను.
శ్రీ భగవానువాచ అసంశయం మహాబాహో మనో దుర్నిగ్రహం చలం। అభ్యాసేన తు కౌన్తేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే।।6.35।।
శ్రీభగవంతుడు అన్నాడు: మహాబాహువా! మనస్సు చంచలంగా, అదుపులోకి రాని దానిగా ఉన్నా, అభ్యాసంతో, విరక్తితో దాన్ని నియంత్రించవచ్చు.
అసంయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః। వశ్యాత్మనా తు యతతా శక్యోఽవాప్తుముపాయతః।।6.36।।
మనస్సును నియంత్రించుకోని వాడికి యోగం సాధించటం చాలా కష్టం. కానీ, మనస్సును వశపరచుకున్నవాడు సరైన మార్గంలో ప్రయత్నిస్తే, యోగాన్ని పొందగలడు.
అర్జున ఉవాచ అయతిః శ్రద్ధయోపేతో యోగాచ్చలితమానసః। అప్రాప్య యోగసంసిద్ధిం కాం గతిం కృష్ణ గచ్ఛతి।।6.37।।
అర్జునుడు అన్నాడు: కృష్ణా! విశ్వాసం ఉన్నా, మనస్సు నియంత్రణ లేక యోగం నుండి తప్పిపోయినవాడు, యోగసిద్ధిని పొందకపోతే, అతడికి ఏ స్థితి వస్తుంది?
కచ్చిన్నోభయవిభ్రష్టశ్ఛిన్నాభ్రమివ నశ్యతి। అప్రతిష్ఠో మహాబాహో విమూఢో బ్రహ్మణః పథి।।6.38।।
ఓ మహాబాహూ, రెండు మార్గాల్లోనూ తప్పిపోయినవాడు, మేఘం చీలిపోయి కనపడకుండా పోయినట్టు, బ్రహ్మ మార్గంలో అయోమయంగా, ఆధారం లేకుండా పోతాడా?
ఏతన్మే సంశయం కృష్ణ ఛేత్తుమర్హస్యశేషతః। త్వదన్యః సంశయస్యాస్య ఛేత్తా న హ్యుపపద్యతే।।6.39।।
కృష్ణా, నాకు ఉన్న ఈ సందేహాన్ని పూర్తిగా తీర్చాలి. నీతో తప్ప ఈ సందేహాన్ని ఎవ్వరూ తొలగించలేరు.
శ్రీ భగవానువాచ పార్థ నైవేహ నాముత్ర వినాశస్తస్య విద్యతే। నహి కల్యాణకృత్కశ్ిచద్దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి।।6.40।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు—పార్థా, ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ అతనికి నాశనం ఉండదు. మంచి పనులు చేసినవాడు ఎప్పుడూ చెడు స్థితికి చేరడు, ప్రియమైనవాడా.
ప్రాప్య పుణ్యకృతాం లోకానుషిత్వా శాశ్వతీః సమాః। శుచీనాం శ్రీమతాం గేహే యోగభ్రష్టోఽభిజాయతే।।6.41।।
పుణ్యాత్ములు ఉండే లోకాలను పొందినవాడు, అక్కడ ఎన్నో సంవత్సరాలు గడిపి, పవిత్రులూ, ధనికులూ అయిన కుటుంబంలో యోగం నుండి తప్పిపోయినవాడు పుడుతాడు.
అథవా యోగినామేవ కులే భవతి ధీమతామ్। ఏతద్ధి దుర్లభతరం లోకే జన్మ యదీదృశమ్।।6.42।।
లేకపోతే, తెలివైన యోగుల కుటుంబంలో పుడతాడు. ఇలాంటి జన్మ ఈ లోకంలో చాలా అరుదైనది.
తత్ర తం బుద్ధిసంయోగం లభతే పౌర్వదేహికమ్। యతతే చ తతో భూయః సంసిద్ధౌ కురునన్దన।।6.43।।
అక్కడ, గత జన్మలో సంపాదించిన జ్ఞానాన్ని తిరిగి పొందుతాడు. ఆ తర్వాత మళ్లీ పరిపూర్ణత కోసం ప్రయత్నిస్తాడు, కురు వంశోద్భవుడా.
పూర్వాభ్యాసేన తేనైవ హ్రియతే హ్యవశోఽపి సః। జిజ్ఞాసురపి యోగస్య శబ్దబ్రహ్మాతివర్తతే।।6.44।।
అతను గతంలో చేసిన సాధన వల్ల, తన ఇష్టం లేకపోయినా కూడా యోగం వైపు లాగబడతాడు. యోగాన్ని తెలుసుకోవాలనే కోరిక ఉన్నవాడు కూడా వేదాల మాటలను దాటి పోతాడు.
ప్రయత్నాద్యతమానస్తు యోగీ సంశుద్ధకిల్బిషః। అనేకజన్మసంసిద్ధస్తతో యాతి పరాం గతిమ్।।6.45।।
కానీ, యోగి శ్రమతో ప్రయత్నిస్తూ, పాపాల నుంచి శుద్ధుడై, ఎన్నో జన్మల్లో పరిపక్వత సాధించి, చివరకు పరమ గమ్యాన్ని చేరుకుంటాడు.
తపస్విభ్యోఽధికో యోగీ జ్ఞానిభ్యోఽపి మతోఽధికః। కర్మిభ్యశ్చాధికో యోగీ తస్మాద్యోగీ భవార్జున।।6.46।।
యోగి తపస్సు చేసే వారికంటే గొప్పవాడు, జ్ఞానులకంటే గొప్పవాడు, కర్మ చేయువారికంటే కూడా గొప్పవాడు. అందుకే, అర్జునా, నువ్వు యోగిగా మారు.
యోగినామపి సర్వేషాం మద్గతేనాన్తరాత్మనా। శ్రద్ధావాన్భజతే యో మాం స మే యుక్తతమో మతః।।6.47।।
అన్ని యోగులలో, నన్ను నమ్మకంతో, అంతరాత్మతో నన్ను భజించే వాడే నాకు అత్యంత యోగిగా కనిపిస్తాడు.