స్పర్శాన్కృత్వా బహిర్బాహ్యాంశ్చక్షుశ్చైవాన్తరే భ్రువోః। ప్రాణాపానౌ సమౌ కృత్వా నాసాభ్యన్తరచారిణౌ।।5.27।।
బాహ్య సంపర్కాలను బయట పెట్టి, చూపును కనుబొమ్మల మధ్య నిలిపి, శ్వాసను, ఉష్ణవాయువును సమంగా ముక్కు లోపల నడిపిస్తూ—
యతేన్ద్రియమనోబుద్ధిర్మునిర్మోక్షపరాయణః। విగతేచ్ఛాభయక్రోధో యః సదా ముక్త ఏవ సః।।5.28।।
ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధిని నియంత్రించుకున్న ముని, మోక్షమే లక్ష్యంగా, కోరిక, భయం, కోపం లేకుండా ఉండేవాడు ఎప్పుడూ ముక్తుడే.
భోక్తారం యజ్ఞతపసాం సర్వలోకమహేశ్వరమ్। సుహృదం సర్వభూతానాం జ్ఞాత్వా మాం శాన్తిమృచ్ఛతి।।5.29।।
యజ్ఞాలు, తపస్సుల ఫలాలను అనుభవించేవాడిని, సమస్త లోకాల అధిపతిని, సమస్త భూతాలకు మిత్రుడిని నన్ను తెలిసినవాడు శాంతిని పొందుతాడు.
శ్రీ భగవానువాచ అనాశ్రితః కర్మఫలం కార్యం కర్మ కరోతి యః। స సంన్యాసీ చ యోగీ చ న నిరగ్నిర్న చాక్రియః।।6.1।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు— పనుల ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, చేయవలసిన పనిని చేసే వాడే నిజమైన త్యాగి, నిజమైన యోగి. కేవలం అగ్నిని వదిలేసినవాడు, పనులు మానేసినవాడు కాదు.
యం సంన్యాసమితి ప్రాహుర్యోగం తం విద్ధి పాణ్డవ। న హ్యసంన్యస్తసఙ్కల్పో యోగీ భవతి కశ్చన।।6.2।।
పాండవా, యేదాన్ని త్యాగం అంటారో, అదే యోగం అని తెలుసుకో. ఎందుకంటే, కోరికలు, సంకల్పాలు వదిలిపెట్టని వాడు ఎవరూ యోగిగా కాలేడు.
ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే। యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణముచ్యతే।।6.3।।
యోగాన్ని సాధించదలచినవాడికి కర్మలు చేయడమే మార్గం. యోగంలో స్థిరమైనవాడికి ప్రశాంతతే మార్గం.
యదా హి నేన్ద్రియార్థేషు న కర్మస్వనుషజ్జతే। సర్వసఙ్కల్పసంన్యాసీ యోగారూఢస్తదోచ్యతే।।6.4।।
ఇంద్రియ విషయాలపైనా, పనులపైనా ఆసక్తి లేకుండా, అన్ని సంకల్పాలను వదిలినవాడు యోగంలో స్థిరుడని అంటారు.
ఉద్ధరేదాత్మనాఽఽత్మానం నాత్మానమవసాదయేత్। ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బన్ధురాత్మైవ రిపురాత్మనః।।6.5।।
తనను తానే పైకి లేపుకోవాలి, తానె తాను దిగజారనివ్వకూడదు. ఎందుకంటే, మనకు మనమే మిత్రం, మనకు మనమే శత్రువు కూడా.
బన్ధురాత్మాఽఽత్మనస్తస్య యేనాత్మైవాత్మనా జితః। అనాత్మనస్తు శత్రుత్వే వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్।।6.6।।
తనను తానే జయించుకున్నవాడికి తన మనసే మిత్రం. తాను అదుపులో లేని వాడికి మనసే శత్రువుగా మారుతుంది.
జితాత్మనః ప్రశాన్తస్య పరమాత్మా సమాహితః। శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు తథా మానాపమానయోః।।6.7।।
మనసును జయించుకున్నవాడికి, ప్రశాంతుడికి, పరమాత్మ స్థిరంగా ఉంటాడు. వాడికి చలి, వేడి, సుఖం, దుఃఖం, గౌరవం, అవమానం అన్నీ సమమే.
జ్ఞానవిజ్ఞానతృప్తాత్మా కూటస్థో విజితేన్ద్రియః। యుక్త ఇత్యుచ్యతే యోగీ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః।।6.8।।
జ్ఞానంతో, విజ్ఞానంతో తృప్తిచెందినవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, స్థిరమైనవాడు, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నిటినీ సమంగా చూసేవాడు యోగిగా పిలవబడతాడు.
సుహృన్మిత్రార్యుదాసీనమధ్యస్థద్వేష్యబన్ధుషు। సాధుష్వపి చ పాపేషు సమబుద్ధిర్విశిష్యతే।।6.9।।
స్నేహితులు, మిత్రులు, శత్రువులు, మధ్యవర్తులు, ద్వేషించే వారు, బంధువులు, సద్బుద్ధి గలవారు, పాపులు — వీరందరిపట్ల సమమైన దృష్టి కలిగినవాడు గొప్పవాడవుతాడు.
యోగీ యుఞ్జీత సతతమాత్మానం రహసి స్థితః। ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీరపరిగ్రహః।।6.10।।
యోగి ఎప్పుడూ ఒంటరిగా, నిశ్శబ్దంగా ఉండి, మనస్సును, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఆశలు లేకుండా, స్వంతమైనవి ఏమీ లేకుండా యోగ సాధన చేయాలి.
శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిరమాసనమాత్మనః। నాత్యుచ్ఛ్రితం నాతినీచం చైలాజినకుశోత్తరమ్।।6.11।।
శుభ్రమైన ప్రదేశంలో, బట్ట, మృగచర్మం, దర్భ గడ్డి వేసి, ఎక్కువ ఎత్తుగా కానీ, తక్కువగా కానీ కాకుండా స్థిరమైన ఆసనం ఏర్పాటు చేసుకోవాలి.
తత్రైకాగ్రం మనః కృత్వా యతచిత్తేన్ద్రియక్రియః। ఉపవిశ్యాసనే యుఞ్జ్యాద్యోగమాత్మవిశుద్ధయే।।6.12।।
ఆ ఆసనంపై కూర్చుని, మనస్సును ఏకాగ్రంగా చేసి, మనస్సు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఆత్మశుద్ధికై యోగ సాధన చేయాలి.
సమం కాయశిరోగ్రీవం ధారయన్నచలం స్థిరః। సంప్రేక్ష్య నాసికాగ్రం స్వం దిశశ్చానవలోకయన్।।6.13।।
శరీరం, తల, మెడను నేరుగా, స్థిరంగా ఉంచి, ఎటూ చూడకుండా, తన ముక్కు చివరను చూస్తూ ఉండాలి.
ప్రశాన్తాత్మా విగతభీర్బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః। మనః సంయమ్య మచ్చిత్తో యుక్త ఆసీత మత్పరః।।6.14।।
ప్రశాంతమైన మనస్సుతో, భయాన్ని వదిలి, బ్రహ్మచర్య వ్రతంలో నిలిచి, మనస్సును నియంత్రించి, నన్ను ధ్యానిస్తూ, నన్నే ఆశ్రయంగా కూర్చోవాలి.
యుఞ్జన్నేవం సదాఽఽత్మానం యోగీ నియతమానసః। శాన్తిం నిర్వాణపరమాం మత్సంస్థామధిగచ్ఛతి।।6.15।।
ఇలా ఎప్పుడూ యోగ సాధన చేస్తూ, మనస్సును నియంత్రించిన యోగి, నాలో స్థిరమై, పరమ శాంతిని, మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
నాత్యశ్నతస్తు యోగోఽస్తి న చైకాన్తమనశ్నతః। న చాతిస్వప్నశీలస్య జాగ్రతో నైవ చార్జున।।6.16।।
అర్జునా, ఎక్కువ తినేవాడికీ, పూర్తిగా తినకుండా ఉండేవాడికీ, ఎక్కువ నిద్రపోయేవాడికీ, ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉండేవాడికీ యోగం సాధ్యం కాదు.
యుక్తాహారవిహారస్య యుక్తచేష్టస్య కర్మసు। యుక్తస్వప్నావబోధస్య యోగో భవతి దుఃఖహా।।6.17।।
తినడంలో, విహారంలో, పనుల్లో, నిద్రలో, మేలులో మితంగా ఉండేవాడికి యోగం బాధలను తొలగిస్తుంది.
యదా వినియతం చిత్తమాత్మన్యేవావతిష్ఠతే। నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యో యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా।।6.18।।
మనస్సును పూర్తిగా నియంత్రించి, అన్ని కోరికలు వదిలి, ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉన్నవాడిని యోగంలో ఏకత్వం పొందినవాడని అంటారు.
యథా దీపో నివాతస్థో నేఙ్గతే సోపమా స్మృతా। యోగినో యతచిత్తస్య యుఞ్జతో యోగమాత్మనః।।6.19।।
గాలి లేని చోట దీపం అలా కదలకుండా నిలిచినట్టు, మనస్సును నియంత్రించి యోగ సాధన చేసే యోగికి కూడా అదే ఉపమానం చెప్పబడింది.
యత్రోపరమతే చిత్తం నిరుద్ధం యోగసేవయా। యత్ర చైవాత్మనాఽఽత్మానం పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి।।6.20।।
యోగాభ్యాసంతో మనస్సు పూర్తిగా నిశ్చలమై, మనసుతోనే తనను తాను చూసి, తనలో తానే సంతృప్తిగా ఉండే స్థితి.
సుఖమాత్యన్తికం యత్తద్బుద్ధిగ్రాహ్యమతీన్ద్రియమ్। వేత్తి యత్ర న చైవాయం స్థితశ్చలతి తత్త్వతః।।6.21।।
అక్కడ, బుద్ధితో గ్రహించగలిగిన, ఇంద్రియాలకు అందని పరమానందాన్ని అనుభవిస్తాడు; ఆ స్థితిలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు సత్యం నుండి ఎప్పుడూ తొలగడు.
యం లబ్ధ్వా చాపరం లాభం మన్యతే నాధికం తతః। యస్మిన్స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే।।6.22।।
ఆ ఆనందాన్ని పొందినవాడు, దానికంటే గొప్పదేమీ లేదని భావిస్తాడు; ఆ స్థితిలో ఉన్నవాడిని ఎంతటి పెద్ద బాధ వచ్చినా动ిపించలేరు.
తం విద్యాద్ దుఃఖసంయోగవియోగం యోగసంజ్ఞితమ్। స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోఽనిర్విణ్ణచేతసా।।6.23।।
బాధలతో కలిసిపోవడం నుండి విడిపోవడమే యోగం అని తెలుసుకోవాలి. ఈ యోగాన్ని దృఢ సంకల్పంతో, నిరుత్సాహం లేకుండా ఆచరించాలి.
సఙ్కల్పప్రభవాన్కామాంస్త్యక్త్వా సర్వానశేషతః। మనసైవేన్ద్రియగ్రామం వినియమ్య సమన్తతః।।6.24।।
సంకల్పాల వల్ల కలిగే అన్ని కోరికలను పూర్తిగా వదిలేసి, మనస్సుతోనే అన్ని ఇంద్రియాలను పూర్తిగా నియంత్రించాలి.
శనైః శనైరుపరమేద్ బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా। ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కిఞ్చిదపి చిన్తయేత్।।6.25।।
బుద్ధిని ధృఢంగా పట్టుకుని, క్రమంగా మనస్సును శాంతింపజేస్తూ, మనస్సును ఆత్మలో స్థిరపరిచి, ఇంకేమీ ఆలోచించకూడదు.
యతో యతో నిశ్చరతి మనశ్చఞ్చలమస్థిరమ్। తతస్తతో నియమ్యైతదాత్మన్యేవ వశం నయేత్।।6.26।।
మనస్సు ఎక్కడికి ఎక్కడికి తిరిగినా, అక్కడక్కడి నుండి దాన్ని నియంత్రించి, మళ్లీ ఆత్మలోనే స్థిరపరచాలి.
ప్రశాన్తమనసం హ్యేనం యోగినం సుఖముత్తమమ్। ఉపైతి శాన్తరజసం బ్రహ్మభూతమకల్మషమ్।।6.27।।
శాంతమైన మనస్సున్న యోగికి, రజోగుణం నశించి, బ్రహ్మస్వరూపుడై, పాపరహితుడై ఉన్నవాడికి పరమానందం లభిస్తుంది.