శ్రద్ధావాఁల్లభతే జ్ఞానం తత్పరః సంయతేన్ద్రియః। జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమచిరేణాధిగచ్ఛతి।।4.39।।
నమ్మకంతో, భక్తితో, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. జ్ఞానం లభించిన తర్వాత, అతడు త్వరగా పరమశాంతిని పొందుతాడు.
అజ్ఞశ్చాశ్రద్దధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి। నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః।।4.40।।
అజ్ఞానుడు, నమ్మకంలేనివాడు, సందేహపరుడు నశిస్తాడు. సందేహపరుడికి ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ, సుఖం కూడా ఉండదు.
యోగసంన్యస్తకర్మాణం జ్ఞానసంఛిన్నసంశయమ్। ఆత్మవన్తం న కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ।।4.41।।
ధనంజయా! యోగంతో కర్మలను వదిలేసినవాడిని, జ్ఞానంతో సందేహాలను తొలగించుకున్నవాడిని, స్వయాన్ని పట్టుకున్నవాడిని, కర్మలు బంధించవు.
తస్మాదజ్ఞానసంభూతం హృత్స్థం జ్ఞానాసినాఽఽత్మనః। ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత।।4.42।।
కాబట్టి, అజ్ఞానంతో పుట్టిన హృదయంలోని సందేహాన్ని జ్ఞానరూపమైన ఖడ్గంతో తొలగించు. యోగంలో స్థిరంగా నిలబడి, లేచి నిలబడు, భారతా!
అర్జున ఉవాచ సంన్యాసం కర్మణాం కృష్ణ పునర్యోగం చ శంససి। యచ్ఛ్రేయ ఏతయోరేకం తన్మే బ్రూహి సునిశ్ిచతమ్।।5.1।।
అర్జునుడు అన్నాడు: కృష్ణా! నీవు కర్మసంయాసాన్ని ఒకసారి, యోగాన్ని మరోసారి ప్రశంసిస్తున్నావు. వీటిలో ఏది ఉత్తమమో స్పష్టంగా నాకు చెప్పు.
శ్రీ భగవానువాచ సంన్యాసః కర్మయోగశ్చ నిఃశ్రేయసకరావుభౌ। తయోస్తు కర్మసంన్యాసాత్కర్మయోగో విశిష్యతే।।5.2।।
శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు: కర్మసంయాసం, కర్మయోగం రెండూ మానవునికి శ్రేయస్సు కలిగిస్తాయి. అయితే, కర్మసంయాసంతో పోలిస్తే కర్మయోగమే మెరుగైనది.
జ్ఞేయః స నిత్యసంన్యాసీ యో న ద్వేష్టి న కాఙ్క్షతి। నిర్ద్వన్ద్వో హి మహాబాహో సుఖం బన్ధాత్ప్రముచ్యతే।।5.3।।
ఎవరైతే ద్వేషించరు, ఆశపడరు, వారు ఎప్పుడూ సంయాసిగా పరిగణించబడతారు. ద్వంద్వాలను దాటి, మహాబాహువూ! వారు బంధనాల నుంచి సులభంగా విముక్తి పొందుతారు.
సాంఖ్యయోగౌ పృథగ్బాలాః ప్రవదన్తి న పణ్డితాః। ఏకమప్యాస్థితః సమ్యగుభయోర్విన్దతే ఫలమ్।।5.4।।
సాంఖ్యయోగాలను వేర్వేరుగా మాట్లాడేది పిల్లలు మాత్రమే; పండితులు కాదు. ఏదైనా ఒకదానిని సరిగ్గా అనుసరించినవాడు రెండింటి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
యత్సాంఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానం తద్యోగైరపి గమ్యతే। ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స పశ్యతి।।5.5।।
సాంఖ్యుల ద్వారా పొందే స్థితిని యోగులు కూడా చేరుతారు. సాంఖ్య, యోగం రెండూ ఒకటే అని చూసేవాడు నిజంగా చూడగలవాడు.
సంన్యాసస్తు మహాబాహో దుఃఖమాప్తుమయోగతః। యోగయుక్తో మునిర్బ్రహ్మ నచిరేణాధిగచ్ఛతి।।5.6।।
మహాబాహువూ! యోగం లేకుండా సంయాసాన్ని సాధించడం చాలా కష్టం. యోగంతో కూడిన ముని త్వరగా బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా విజితాత్మా జితేన్ద్రియః। సర్వభూతాత్మభూతాత్మా కుర్వన్నపి న లిప్యతే।।5.7।।
యోగంతో ఏకత్వం పొందినవాడు, మనస్సు పవిత్రంగా ఉండి, ఆత్మను జయించి, ఇంద్రియాలను కట్టడి చేసి, అన్ని జీవులలో తనను చూసేవాడు, పనులు చేసినా అతడికి మచ్చ పడదు.
నైవ కించిత్కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్। పశ్యన్ శ్రృణవన్స్పృశఞ్జిఘ్రన్నశ్నన్గచ్ఛన్స్వపన్ శ్వసన్।।5.8।।
యోగంలో స్థిరమైనవాడు, తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, 'నేను ఏమీ చేయడం లేదు' అని భావిస్తాడు. చూడటం, వినటం, తాకటం, వాసన పట్టటం, తినటం, నడవటం, నిద్రపోవటం, ఊపిరి పీల్చటం — ఇవన్నీ జరుగుతున్నా అతడు తాను చేయడం లేదని భావిస్తాడు.
ప్రలపన్విసృజన్గృహ్ణన్నున్మిషన్నిమిషన్నపి। ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేషు వర్తన్త ఇతి ధారయన్।।5.9।।
మాట్లాడటం, వదలటం, పట్టుకోవటం, కన్నులు తెరవటం, మూయటం — ఇవన్నీ ఇంద్రియాలు వాటి విషయాల్లోనే పనిచేస్తున్నాయని నమ్ముతాడు.
బ్రహ్మణ్యాధాయ కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా కరోతి యః। లిప్యతే న స పాపేన పద్మపత్రమివామ్భసా।।5.10।।
బ్రహ్మంలో కర్మలను సమర్పించి, ఆసక్తిని వదిలేసి పనులు చేసే వాడిని పాపం అంటదు. అది నీటిలోని తామర ఆకును నీరు తాకనట్టే.
కాయేన మనసా బుద్ధ్యా కేవలైరిన్ద్రియైరపి। యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వాఽఽత్మశుద్ధయే।।5.11।।
శరీరంతో, మనస్సుతో, బుద్ధితో, కేవలం ఇంద్రియాలతో కూడా, యోగులు కర్మలను ఆసక్తిని వదిలి, ఆత్మశుద్ధికోసం చేస్తారు.
యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా శాన్తిమాప్నోతి నైష్ఠికీమ్। అయుక్తః కామకారేణ ఫలే సక్తో నిబధ్యతే।।5.12।।
యోగంలో స్థిరమైనవాడు, కర్మఫలాన్ని వదిలి, శాశ్వతమైన శాంతిని పొందుతాడు. యోగం లేనివాడు, కోరికతో ఫలంలో ఆసక్తి పెడితే, బంధించబడతాడు.
సర్వకర్మాణి మనసా సంన్యస్యాస్తే సుఖం వశీ। నవద్వారే పురే దేహీ నైవ కుర్వన్న కారయన్।।5.13।।
అన్ని పనులను మనసులో వదిలేసి, తనను నియంత్రించుకున్నవాడు, ఈ తొమ్మిది ద్వారాల నగరమైన శరీరంలో సుఖంగా నివసిస్తాడు. అతడు తానే ఏ పనీ చేయడు, ఇతరులను చేయించడు కూడా.
న కర్తృత్వం న కర్మాణి లోకస్య సృజతి ప్రభుః। న కర్మఫలసంయోగం స్వభావస్తు ప్రవర్తతే।।5.14।।
ప్రభువు ఈ లోకంలో ఎవరికీ చేయూతను, పనులను, లేదా పనుల ఫలితాల అనుసంధానాన్ని సృష్టించడు. ఇవన్నీ సహజ స్వభావమే జరిగిస్తాయి.
నాదత్తే కస్యచిత్పాపం న చైవ సుకృతం విభుః। అజ్ఞానేనావృతం జ్ఞానం తేన ముహ్యన్తి జన్తవః।।5.15।।
అంతటా వ్యాపించిన వాడు ఎవరి పాపాన్ని గానీ, పుణ్యాన్ని గానీ స్వీకరించడు. అజ్ఞానం జ్ఞానాన్ని కప్పివేస్తుంది. అందుకే జీవులు మాయలో పడిపోతారు.
జ్ఞానేన తు తదజ్ఞానం యేషాం నాశితమాత్మనః। తేషామాదిత్యవజ్జ్ఞానం ప్రకాశయతి తత్పరమ్।।5.16।।
ఎవరికి ఆత్మజ్ఞానంతో అజ్ఞానం నశించిందో, వారి జ్ఞానం సూర్యుడిలా ప్రకాశించి, పరమార్థాన్ని చూపిస్తుంది.
తద్బుద్ధయస్తదాత్మానస్తన్నిష్ఠాస్తత్పరాయణాః। గచ్ఛన్త్యపునరావృత్తిం జ్ఞాననిర్ధూతకల్మషాః।।5.17।।
ఎవరికి బుద్ధి, ఆత్మ, నమ్మకం, ఆశ్రయం అన్నీ ఆ పరమునే ఆధారంగా ఉంటాయో, జ్ఞానంతో వారి మలినాలు పోయినవారు తిరిగి జన్మించరు, ముక్తిని పొందుతారు.
విద్యావినయసంపన్నే బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని। శుని చైవ శ్వపాకే చ పణ్డితాః సమదర్శినః।।5.18।।
విద్య, వినయం కలిగిన బ్రాహ్మణుడిని, ఆవును, ఏనుగును, కుక్కను, కుక్క తినేవాడిని కూడా జ్ఞానులు సమంగా చూస్తారు.
ఇహైవ తైర్జితః సర్గో యేషాం సామ్యే స్థితం మనః। నిర్దోషం హి సమం బ్రహ్మ తస్మాద్బ్రహ్మణి తే స్థితాః।।5.19।।
ఎవరికి మనస్సు సమత్వంలో స్థిరంగా ఉందో, వారు ఇక్కడే జననాన్ని జయించారు. ఎందుకంటే బ్రహ్మం నిష్కలంకమైనది, సమంగా ఉండేది. అందుకే వారు బ్రహ్మంలోనే నిలిచిపోతారు.
న ప్రహృష్యేత్ప్రియం ప్రాప్య నోద్విజేత్ప్రాప్య చాప్రియమ్। స్థిరబుద్ధిరసమ్మూఢో బ్రహ్మవిద్బ్రహ్మణి స్థితః।।5.20।।
బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు, స్థిరమైన బుద్ధి కలవాడు, మాయలో పడని వాడు, ఇష్టమైనది వచ్చినా ఆనందించడు, అనిష్టమైనది వచ్చినా బాధపడడు. అతడు బ్రహ్మంలో స్థిరంగా ఉంటాడు.
బాహ్యస్పర్శేష్వసక్తాత్మా విన్దత్యాత్మని యత్సుఖమ్। స బ్రహ్మయోగయుక్తాత్మా సుఖమక్షయమశ్నుతే।।5.21।।
బాహ్య విషయాలలో ఆసక్తి లేకుండా, తనలోనే సుఖాన్ని కనుగొన్నవాడు, బ్రహ్మయోగంతో ఏకత్వం పొందినవాడు, అనంతమైన సుఖాన్ని పొందుతాడు.
యే హి సంస్పర్శజా భోగా దుఃఖయోనయ ఏవ తే। ఆద్యన్తవన్తః కౌన్తేయ న తేషు రమతే బుధః।।5.22।।
సంపర్కంతో కలిగే భోగాలు నిజంగా బాధలకు మూలం, కౌంతేయా! అవి ఆరంభం, అంతం కలవే. జ్ఞానులు వాటిలో ఆనందించరు.
శక్నోతీహైవ యః సోఢుం ప్రాక్శరీరవిమోక్షణాత్। కామక్రోధోద్భవం వేగం స యుక్తః స సుఖీ నరః।।5.23।।
ఈ లోకంలోనే, శరీరం విడిచే ముందు, ఎవరు కామం, కోపం వల్ల వచ్చే ఉల్లాసాన్ని తట్టుకోగలరో, వారు యోగులు, వారు నిజంగా సుఖంగా ఉంటారు.
యోఽన్తఃసుఖోఽన్తరారామస్తథాన్తర్జ్యోతిరేవ యః। స యోగీ బ్రహ్మనిర్వాణం బ్రహ్మభూతోఽధిగచ్ఛతి।।5.24।।
ఎవరి సుఖం లోపలే ఉందో, ఆనందం లోపలే ఉందో, వెలుగు లోపలే ఉందో, ఆ యోగి బ్రహ్మరూపుడై, బ్రహ్మనిర్వాణాన్ని పొందుతాడు.
లభన్తే బ్రహ్మనిర్వాణమృషయః క్షీణకల్మషాః। ఛిన్నద్వైధా యతాత్మానః సర్వభూతహితే రతాః।।5.25।।
పాపాలు నశించిన ఋషులు, సందేహాలు తొలగినవారు, మనస్సు నియంత్రించుకున్నవారు, సమస్త జీవుల హితంలో ఆనందించే వారు బ్రహ్మనిర్వాణాన్ని పొందుతారు.
కామక్రోధవియుక్తానాం యతీనాం యతచేతసామ్। అభితో బ్రహ్మనిర్వాణం వర్తతే విదితాత్మనామ్।।5.26।।
కామం, కోపం లేని, మనస్సు నియంత్రించుకున్న, ఆత్మజ్ఞానం కలిగిన త్యాగులకు చుట్టూ బ్రహ్మనిర్వాణం ఉంటుంది.