అపానే జుహ్వతి ప్రాణ ప్రాణేఽపానం తథాఽపరే। ప్రాణాపానగతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామపరాయణాః।।4.29।।
కొంతమంది అపానాన్ని ప్రాణంలో, ప్రాణాన్ని అపానంలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు శ్వాసను నియంత్రించి ప్రాణాయామంలో నిమగ్నమవుతారు. ఇంకొందరు నియమితాహారంతో ప్రాణాలను ప్రాణాల్లో సమర్పిస్తారు. వీరందరూ యజ్ఞాన్ని తెలిసినవారు, యజ్ఞం ద్వారా పాపాలు నశించిపోయాయి.
అపరే నియతాహారాః ప్రాణాన్ప్రాణేషు జుహ్వతి। సర్వేఽప్యేతే యజ్ఞవిదో యజ్ఞక్షపితకల్మషాః।।4.30।।
ఇంకొందరు నియమితాహారంతో ప్రాణాలను ప్రాణాల్లో సమర్పిస్తారు. వీరందరూ యజ్ఞాన్ని తెలిసినవారు, యజ్ఞం ద్వారా వారి దోషాలు పోతాయి.
యజ్ఞశిష్టామృతభుజో యాన్తి బ్రహ్మ సనాతనమ్। నాయం లోకోఽస్త్యయజ్ఞస్య కుతో़ఽన్యః కురుసత్తమ।।4.31।।
యజ్ఞంలో మిగిలిన అమృతాన్ని భుజించే వారు నిత్యమైన బ్రహ్మను పొందుతారు. యజ్ఞం చేయని వాడికి ఈ లోకం లేదు, మరి పరలోకం ఎలా ఉంటుంది, కురు శ్రేష్ఠ?
ఏవం బహువిధా యజ్ఞా వితతా బ్రహ్మణో ముఖే। కర్మజాన్విద్ధి తాన్సర్వానేవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే।।4.32।।
ఇలా అనేక రకాల యజ్ఞాలు బ్రహ్మ ముఖంలో విస్తరించాయి. అవన్నీ కర్మ జన్యమని తెలుసుకో. ఈ విధంగా గ్రహిస్తే విముక్తి పొందుతావు.
శ్రేయాన్ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాజ్జ్ఞానయజ్ఞః పరన్తప। సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే।।4.33।।
పరంతపా! ద్రవ్యమయ యజ్ఞానికి మించి జ్ఞాన యజ్ఞం ఉత్తమం. పార్థా! అన్ని కర్మలు చివరికి జ్ఞానంలోనే లయమవుతాయి.
తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా। ఉపదేక్ష్యన్తి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్తత్త్వదర్శినః।।4.34।।
దాన్ని వినయంతో, ప్రశ్నలతో, సేవతో తెలుసుకో. సత్యాన్ని దర్శించిన జ్ఞానులు నీకు జ్ఞానం బోధిస్తారు.
యజ్జ్ఞాత్వా న పునర్మోహమేవం యాస్యసి పాణ్డవ। యేన భూతాన్యశేషేణ ద్రక్ష్యస్యాత్మన్యథో మయి।।4.35।।
ఇది తెలుసుకుంటే, పాండవా! మళ్లీ ఇలాంటి మాయలో పడవు. ఈ జ్ఞానంతో అన్ని భూతాలను నీలోనూ, నాలోనూ పూర్తిగా చూస్తావు.
అపి చేదసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాపకృత్తమః। సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ వృజినం సన్తరిష్యసి।।4.36।।
నీవు అన్ని పాపులకన్నా పెద్ద పాపి అయినా, జ్ఞాన నౌక ద్వారా అన్ని దోషాలను దాటి పోగలవు.
యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్భస్మసాత్కురుతేఽర్జున। జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్కురుతే తథా।।4.37।।
అర్జునా! ఎలా ఒక పెద్ద అగ్ని, దారిని బూడిదగా మార్చేస్తుందో, అలాగే జ్ఞానాగ్ని కూడా అన్ని కర్మలను బూడిదలా చేసేస్తుంది.
న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే। తత్స్వయం యోగసంసిద్ధః కాలేనాత్మని విన్దతి।।4.38।।
ఈ లోకంలో జ్ఞానానికి సమానంగా పవిత్రమైనది మరొకటి లేదు. యోగంలో నిష్ణాతుడైనవాడు, కాలక్రమంలో తనలో తాను దీన్ని తెలుసుకుంటాడు.
శ్రద్ధావాఁల్లభతే జ్ఞానం తత్పరః సంయతేన్ద్రియః। జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమచిరేణాధిగచ్ఛతి।।4.39।।
నమ్మకంతో, భక్తితో, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. జ్ఞానం లభించిన తర్వాత, అతడు త్వరగా పరమశాంతిని పొందుతాడు.
అజ్ఞశ్చాశ్రద్దధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి। నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః।।4.40।।
అజ్ఞానుడు, నమ్మకంలేనివాడు, సందేహపరుడు నశిస్తాడు. సందేహపరుడికి ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ, సుఖం కూడా ఉండదు.
యోగసంన్యస్తకర్మాణం జ్ఞానసంఛిన్నసంశయమ్। ఆత్మవన్తం న కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ।।4.41।।
ధనంజయా! యోగంతో కర్మలను వదిలేసినవాడిని, జ్ఞానంతో సందేహాలను తొలగించుకున్నవాడిని, స్వయాన్ని పట్టుకున్నవాడిని, కర్మలు బంధించవు.
తస్మాదజ్ఞానసంభూతం హృత్స్థం జ్ఞానాసినాఽఽత్మనః। ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత।।4.42।।
కాబట్టి, అజ్ఞానంతో పుట్టిన హృదయంలోని సందేహాన్ని జ్ఞానరూపమైన ఖడ్గంతో తొలగించు. యోగంలో స్థిరంగా నిలబడి, లేచి నిలబడు, భారతా!
అర్జున ఉవాచ సంన్యాసం కర్మణాం కృష్ణ పునర్యోగం చ శంససి। యచ్ఛ్రేయ ఏతయోరేకం తన్మే బ్రూహి సునిశ్ిచతమ్।।5.1।।
అర్జునుడు అన్నాడు: కృష్ణా! నీవు కర్మసంయాసాన్ని ఒకసారి, యోగాన్ని మరోసారి ప్రశంసిస్తున్నావు. వీటిలో ఏది ఉత్తమమో స్పష్టంగా నాకు చెప్పు.
శ్రీ భగవానువాచ సంన్యాసః కర్మయోగశ్చ నిఃశ్రేయసకరావుభౌ। తయోస్తు కర్మసంన్యాసాత్కర్మయోగో విశిష్యతే।।5.2।।
శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు: కర్మసంయాసం, కర్మయోగం రెండూ మానవునికి శ్రేయస్సు కలిగిస్తాయి. అయితే, కర్మసంయాసంతో పోలిస్తే కర్మయోగమే మెరుగైనది.
జ్ఞేయః స నిత్యసంన్యాసీ యో న ద్వేష్టి న కాఙ్క్షతి। నిర్ద్వన్ద్వో హి మహాబాహో సుఖం బన్ధాత్ప్రముచ్యతే।।5.3।।
ఎవరైతే ద్వేషించరు, ఆశపడరు, వారు ఎప్పుడూ సంయాసిగా పరిగణించబడతారు. ద్వంద్వాలను దాటి, మహాబాహువూ! వారు బంధనాల నుంచి సులభంగా విముక్తి పొందుతారు.
సాంఖ్యయోగౌ పృథగ్బాలాః ప్రవదన్తి న పణ్డితాః। ఏకమప్యాస్థితః సమ్యగుభయోర్విన్దతే ఫలమ్।।5.4।।
సాంఖ్యయోగాలను వేర్వేరుగా మాట్లాడేది పిల్లలు మాత్రమే; పండితులు కాదు. ఏదైనా ఒకదానిని సరిగ్గా అనుసరించినవాడు రెండింటి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
యత్సాంఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానం తద్యోగైరపి గమ్యతే। ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స పశ్యతి।।5.5।।
సాంఖ్యుల ద్వారా పొందే స్థితిని యోగులు కూడా చేరుతారు. సాంఖ్య, యోగం రెండూ ఒకటే అని చూసేవాడు నిజంగా చూడగలవాడు.
సంన్యాసస్తు మహాబాహో దుఃఖమాప్తుమయోగతః। యోగయుక్తో మునిర్బ్రహ్మ నచిరేణాధిగచ్ఛతి।।5.6।।
మహాబాహువూ! యోగం లేకుండా సంయాసాన్ని సాధించడం చాలా కష్టం. యోగంతో కూడిన ముని త్వరగా బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా విజితాత్మా జితేన్ద్రియః। సర్వభూతాత్మభూతాత్మా కుర్వన్నపి న లిప్యతే।।5.7।।
యోగంతో ఏకత్వం పొందినవాడు, మనస్సు పవిత్రంగా ఉండి, ఆత్మను జయించి, ఇంద్రియాలను కట్టడి చేసి, అన్ని జీవులలో తనను చూసేవాడు, పనులు చేసినా అతడికి మచ్చ పడదు.
నైవ కించిత్కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్। పశ్యన్ శ్రృణవన్స్పృశఞ్జిఘ్రన్నశ్నన్గచ్ఛన్స్వపన్ శ్వసన్।।5.8।।
యోగంలో స్థిరమైనవాడు, తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, 'నేను ఏమీ చేయడం లేదు' అని భావిస్తాడు. చూడటం, వినటం, తాకటం, వాసన పట్టటం, తినటం, నడవటం, నిద్రపోవటం, ఊపిరి పీల్చటం — ఇవన్నీ జరుగుతున్నా అతడు తాను చేయడం లేదని భావిస్తాడు.
ప్రలపన్విసృజన్గృహ్ణన్నున్మిషన్నిమిషన్నపి। ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేషు వర్తన్త ఇతి ధారయన్।।5.9।।
మాట్లాడటం, వదలటం, పట్టుకోవటం, కన్నులు తెరవటం, మూయటం — ఇవన్నీ ఇంద్రియాలు వాటి విషయాల్లోనే పనిచేస్తున్నాయని నమ్ముతాడు.
బ్రహ్మణ్యాధాయ కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా కరోతి యః। లిప్యతే న స పాపేన పద్మపత్రమివామ్భసా।।5.10।।
బ్రహ్మంలో కర్మలను సమర్పించి, ఆసక్తిని వదిలేసి పనులు చేసే వాడిని పాపం అంటదు. అది నీటిలోని తామర ఆకును నీరు తాకనట్టే.
కాయేన మనసా బుద్ధ్యా కేవలైరిన్ద్రియైరపి। యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వాఽఽత్మశుద్ధయే।।5.11।।
శరీరంతో, మనస్సుతో, బుద్ధితో, కేవలం ఇంద్రియాలతో కూడా, యోగులు కర్మలను ఆసక్తిని వదిలి, ఆత్మశుద్ధికోసం చేస్తారు.
యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా శాన్తిమాప్నోతి నైష్ఠికీమ్। అయుక్తః కామకారేణ ఫలే సక్తో నిబధ్యతే।।5.12।।
యోగంలో స్థిరమైనవాడు, కర్మఫలాన్ని వదిలి, శాశ్వతమైన శాంతిని పొందుతాడు. యోగం లేనివాడు, కోరికతో ఫలంలో ఆసక్తి పెడితే, బంధించబడతాడు.
సర్వకర్మాణి మనసా సంన్యస్యాస్తే సుఖం వశీ। నవద్వారే పురే దేహీ నైవ కుర్వన్న కారయన్।।5.13।।
అన్ని పనులను మనసులో వదిలేసి, తనను నియంత్రించుకున్నవాడు, ఈ తొమ్మిది ద్వారాల నగరమైన శరీరంలో సుఖంగా నివసిస్తాడు. అతడు తానే ఏ పనీ చేయడు, ఇతరులను చేయించడు కూడా.
న కర్తృత్వం న కర్మాణి లోకస్య సృజతి ప్రభుః। న కర్మఫలసంయోగం స్వభావస్తు ప్రవర్తతే।।5.14।।
ప్రభువు ఈ లోకంలో ఎవరికీ చేయూతను, పనులను, లేదా పనుల ఫలితాల అనుసంధానాన్ని సృష్టించడు. ఇవన్నీ సహజ స్వభావమే జరిగిస్తాయి.
నాదత్తే కస్యచిత్పాపం న చైవ సుకృతం విభుః। అజ్ఞానేనావృతం జ్ఞానం తేన ముహ్యన్తి జన్తవః।।5.15।।
అంతటా వ్యాపించిన వాడు ఎవరి పాపాన్ని గానీ, పుణ్యాన్ని గానీ స్వీకరించడు. అజ్ఞానం జ్ఞానాన్ని కప్పివేస్తుంది. అందుకే జీవులు మాయలో పడిపోతారు.
జ్ఞానేన తు తదజ్ఞానం యేషాం నాశితమాత్మనః। తేషామాదిత్యవజ్జ్ఞానం ప్రకాశయతి తత్పరమ్।।5.16।।
ఎవరికి ఆత్మజ్ఞానంతో అజ్ఞానం నశించిందో, వారి జ్ఞానం సూర్యుడిలా ప్రకాశించి, పరమార్థాన్ని చూపిస్తుంది.