యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామసఙ్కల్పవర్జితాః। జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం తమాహుః పణ్డితం బుధాః।।4.19।।
ఎవరికి అన్ని కార్యాలు కోరికలు, సంకల్పాలు లేకుండా ఉంటాయో, జ్ఞానాగ్ని ద్వారా కర్మలు కాలిపోయాయో, అలాంటి వాడిని జ్ఞానులు నిజమైన పండితుడు అంటారు.
త్యక్త్వా కర్మఫలాసఙ్గం నిత్యతృప్తో నిరాశ్రయః। కర్మణ్యభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్కరోతి సః।।4.20।।
కర్మ ఫలితాలపై ఆసక్తిని వదిలి, ఎప్పుడూ తృప్తిగా, ఏదిపైనా ఆధారపడకుండా, పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్నా, అతడు నిజంగా ఏమీ చేయడు.
నిరాశీర్యతచిత్తాత్మా త్యక్తసర్వపరిగ్రహః। శారీరం కేవలం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్।।4.21।।
ఏ ఆశలు లేకుండా, మనస్సు, ఆత్మను నియంత్రించి, అన్ని వస్తువులను వదిలి, కేవలం శరీరంతో చేసే పనులు చేస్తూ, అతడు పాపాన్ని పొందడు.
యదృచ్ఛాలాభసన్తుష్టో ద్వన్ద్వాతీతో విమత్సరః। సమః సిద్ధావసిద్ధౌ చ కృత్వాపి న నిబధ్యతే।।4.22।।
ఏదైనా యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిన దానితో సంతృప్తిగా, ద్వంద్వాలను దాటి, అసూయ లేకుండా, విజయం-పరాజయాల్లో సమంగా ఉండి, పనులు చేసినా అతడు బంధించబడడు.
గతసఙ్గస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థితచేతసః। యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే।।4.23।।
అనురాగం లేకుండా, విముక్తుడై, జ్ఞానంలో స్థిరమైన మనస్సుతో, యజ్ఞార్థంగా పనులు చేసే వాడి అన్ని కర్మలు పూర్తిగా లయమవుతాయి.
బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మహవిర్బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్। బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యం బ్రహ్మకర్మసమాధినా।।4.24।।
బ్రహ్మమే అర్పణ, బ్రహ్మమే హవిస్సు, బ్రహ్మాగ్నిలో బ్రహ్మ ద్వారా సమర్పించబడుతుంది. బ్రహ్మకర్మలో లీనమైన వాడికి బ్రహ్మమే చేరవలసినది.
దైవమేవాపరే యజ్ఞం యోగినః పర్యుపాసతే। బ్రహ్మాగ్నావపరే యజ్ఞం యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి।।4.25।।
కొంతమంది యోగులు దేవతలకు మాత్రమే యజ్ఞం చేస్తారు. మరికొందరు బ్రహ్మాగ్నిలో యజ్ఞాన్ని యజ్ఞంతోనే సమర్పిస్తారు.
శ్రోత్రాదీనీన్ద్రియాణ్యన్యే సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి। శబ్దాదీన్విషయానన్య ఇన్ద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి।।4.26।।
కొంతమంది వినికిడి మొదలైన ఇంద్రియాలను నియమాగ్నిలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు శబ్దాది విషయాలను ఇంద్రియాగ్నిలో సమర్పిస్తారు.
సర్వాణీన్ద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి చాపరే। ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞానదీపితే।।4.27।।
ఇంకొందరు అన్ని ఇంద్రియ క్రియలను, ప్రాణ క్రియలను ఆత్మ నియమ యోగాగ్నిలో, జ్ఞాన దీపంతో సమర్పిస్తారు.
ద్రవ్యయజ్ఞాస్తపోయజ్ఞా యోగయజ్ఞాస్తథాపరే। స్వాధ్యాయజ్ఞానయజ్ఞాశ్చ యతయః సంశితవ్రతాః।।4.28।।
కొంతమంది ద్రవ్య యజ్ఞం చేస్తారు, మరికొందరు తపస్సుతో, ఇంకొందరు యోగంతో, మరికొందరు పఠనంతో, జ్ఞానంతో, వ్రతంలో స్థిరంగా యజ్ఞం చేస్తారు.
అపానే జుహ్వతి ప్రాణ ప్రాణేఽపానం తథాఽపరే। ప్రాణాపానగతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామపరాయణాః।।4.29।।
కొంతమంది అపానాన్ని ప్రాణంలో, ప్రాణాన్ని అపానంలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు శ్వాసను నియంత్రించి ప్రాణాయామంలో నిమగ్నమవుతారు. ఇంకొందరు నియమితాహారంతో ప్రాణాలను ప్రాణాల్లో సమర్పిస్తారు. వీరందరూ యజ్ఞాన్ని తెలిసినవారు, యజ్ఞం ద్వారా పాపాలు నశించిపోయాయి.
అపరే నియతాహారాః ప్రాణాన్ప్రాణేషు జుహ్వతి। సర్వేఽప్యేతే యజ్ఞవిదో యజ్ఞక్షపితకల్మషాః।।4.30।।
ఇంకొందరు నియమితాహారంతో ప్రాణాలను ప్రాణాల్లో సమర్పిస్తారు. వీరందరూ యజ్ఞాన్ని తెలిసినవారు, యజ్ఞం ద్వారా వారి దోషాలు పోతాయి.
యజ్ఞశిష్టామృతభుజో యాన్తి బ్రహ్మ సనాతనమ్। నాయం లోకోఽస్త్యయజ్ఞస్య కుతో़ఽన్యః కురుసత్తమ।।4.31।।
యజ్ఞంలో మిగిలిన అమృతాన్ని భుజించే వారు నిత్యమైన బ్రహ్మను పొందుతారు. యజ్ఞం చేయని వాడికి ఈ లోకం లేదు, మరి పరలోకం ఎలా ఉంటుంది, కురు శ్రేష్ఠ?
ఏవం బహువిధా యజ్ఞా వితతా బ్రహ్మణో ముఖే। కర్మజాన్విద్ధి తాన్సర్వానేవం జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే।।4.32।।
ఇలా అనేక రకాల యజ్ఞాలు బ్రహ్మ ముఖంలో విస్తరించాయి. అవన్నీ కర్మ జన్యమని తెలుసుకో. ఈ విధంగా గ్రహిస్తే విముక్తి పొందుతావు.
శ్రేయాన్ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాజ్జ్ఞానయజ్ఞః పరన్తప। సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే।।4.33।।
పరంతపా! ద్రవ్యమయ యజ్ఞానికి మించి జ్ఞాన యజ్ఞం ఉత్తమం. పార్థా! అన్ని కర్మలు చివరికి జ్ఞానంలోనే లయమవుతాయి.
తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా। ఉపదేక్ష్యన్తి తే జ్ఞానం జ్ఞానినస్తత్త్వదర్శినః।।4.34।।
దాన్ని వినయంతో, ప్రశ్నలతో, సేవతో తెలుసుకో. సత్యాన్ని దర్శించిన జ్ఞానులు నీకు జ్ఞానం బోధిస్తారు.
యజ్జ్ఞాత్వా న పునర్మోహమేవం యాస్యసి పాణ్డవ। యేన భూతాన్యశేషేణ ద్రక్ష్యస్యాత్మన్యథో మయి।।4.35।।
ఇది తెలుసుకుంటే, పాండవా! మళ్లీ ఇలాంటి మాయలో పడవు. ఈ జ్ఞానంతో అన్ని భూతాలను నీలోనూ, నాలోనూ పూర్తిగా చూస్తావు.
అపి చేదసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాపకృత్తమః। సర్వం జ్ఞానప్లవేనైవ వృజినం సన్తరిష్యసి।।4.36।।
నీవు అన్ని పాపులకన్నా పెద్ద పాపి అయినా, జ్ఞాన నౌక ద్వారా అన్ని దోషాలను దాటి పోగలవు.
యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్భస్మసాత్కురుతేఽర్జున। జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్కురుతే తథా।।4.37।।
అర్జునా! ఎలా ఒక పెద్ద అగ్ని, దారిని బూడిదగా మార్చేస్తుందో, అలాగే జ్ఞానాగ్ని కూడా అన్ని కర్మలను బూడిదలా చేసేస్తుంది.
న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే। తత్స్వయం యోగసంసిద్ధః కాలేనాత్మని విన్దతి।।4.38।।
ఈ లోకంలో జ్ఞానానికి సమానంగా పవిత్రమైనది మరొకటి లేదు. యోగంలో నిష్ణాతుడైనవాడు, కాలక్రమంలో తనలో తాను దీన్ని తెలుసుకుంటాడు.
శ్రద్ధావాఁల్లభతే జ్ఞానం తత్పరః సంయతేన్ద్రియః। జ్ఞానం లబ్ధ్వా పరాం శాన్తిమచిరేణాధిగచ్ఛతి।।4.39।।
నమ్మకంతో, భక్తితో, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. జ్ఞానం లభించిన తర్వాత, అతడు త్వరగా పరమశాంతిని పొందుతాడు.
అజ్ఞశ్చాశ్రద్దధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి। నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః।।4.40।।
అజ్ఞానుడు, నమ్మకంలేనివాడు, సందేహపరుడు నశిస్తాడు. సందేహపరుడికి ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ, సుఖం కూడా ఉండదు.
యోగసంన్యస్తకర్మాణం జ్ఞానసంఛిన్నసంశయమ్। ఆత్మవన్తం న కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ।।4.41।।
ధనంజయా! యోగంతో కర్మలను వదిలేసినవాడిని, జ్ఞానంతో సందేహాలను తొలగించుకున్నవాడిని, స్వయాన్ని పట్టుకున్నవాడిని, కర్మలు బంధించవు.
తస్మాదజ్ఞానసంభూతం హృత్స్థం జ్ఞానాసినాఽఽత్మనః। ఛిత్త్వైనం సంశయం యోగమాతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత।।4.42।।
కాబట్టి, అజ్ఞానంతో పుట్టిన హృదయంలోని సందేహాన్ని జ్ఞానరూపమైన ఖడ్గంతో తొలగించు. యోగంలో స్థిరంగా నిలబడి, లేచి నిలబడు, భారతా!
అర్జున ఉవాచ సంన్యాసం కర్మణాం కృష్ణ పునర్యోగం చ శంససి। యచ్ఛ్రేయ ఏతయోరేకం తన్మే బ్రూహి సునిశ్ిచతమ్।।5.1।।
అర్జునుడు అన్నాడు: కృష్ణా! నీవు కర్మసంయాసాన్ని ఒకసారి, యోగాన్ని మరోసారి ప్రశంసిస్తున్నావు. వీటిలో ఏది ఉత్తమమో స్పష్టంగా నాకు చెప్పు.
శ్రీ భగవానువాచ సంన్యాసః కర్మయోగశ్చ నిఃశ్రేయసకరావుభౌ। తయోస్తు కర్మసంన్యాసాత్కర్మయోగో విశిష్యతే।।5.2।।
శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు: కర్మసంయాసం, కర్మయోగం రెండూ మానవునికి శ్రేయస్సు కలిగిస్తాయి. అయితే, కర్మసంయాసంతో పోలిస్తే కర్మయోగమే మెరుగైనది.
జ్ఞేయః స నిత్యసంన్యాసీ యో న ద్వేష్టి న కాఙ్క్షతి। నిర్ద్వన్ద్వో హి మహాబాహో సుఖం బన్ధాత్ప్రముచ్యతే।।5.3।।
ఎవరైతే ద్వేషించరు, ఆశపడరు, వారు ఎప్పుడూ సంయాసిగా పరిగణించబడతారు. ద్వంద్వాలను దాటి, మహాబాహువూ! వారు బంధనాల నుంచి సులభంగా విముక్తి పొందుతారు.
సాంఖ్యయోగౌ పృథగ్బాలాః ప్రవదన్తి న పణ్డితాః। ఏకమప్యాస్థితః సమ్యగుభయోర్విన్దతే ఫలమ్।।5.4।।
సాంఖ్యయోగాలను వేర్వేరుగా మాట్లాడేది పిల్లలు మాత్రమే; పండితులు కాదు. ఏదైనా ఒకదానిని సరిగ్గా అనుసరించినవాడు రెండింటి ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
యత్సాంఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానం తద్యోగైరపి గమ్యతే। ఏకం సాంఖ్యం చ యోగం చ యః పశ్యతి స పశ్యతి।।5.5।।
సాంఖ్యుల ద్వారా పొందే స్థితిని యోగులు కూడా చేరుతారు. సాంఖ్య, యోగం రెండూ ఒకటే అని చూసేవాడు నిజంగా చూడగలవాడు.
సంన్యాసస్తు మహాబాహో దుఃఖమాప్తుమయోగతః। యోగయుక్తో మునిర్బ్రహ్మ నచిరేణాధిగచ్ఛతి।।5.6।।
మహాబాహువూ! యోగం లేకుండా సంయాసాన్ని సాధించడం చాలా కష్టం. యోగంతో కూడిన ముని త్వరగా బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.