ఇన్ద్రియాణి పరాణ్యాహురిన్ద్రియేభ్యః పరం మనః। మనసస్తు పరా బుద్ధిర్యో బుద్ధేః పరతస్తు సః।।3.42।।
ఇంద్రియాలు గొప్పవని అంటారు; వాటికంటే మనస్సు గొప్పది; మనస్సుకంటే బుద్ధి గొప్పది; బుద్ధికంటే అతడు ఇంకా గొప్పవాడు.
ఏవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా। జహి శత్రుం మహాబాహో కామరూపం దురాసదమ్।।3.43।।
అలా బుద్ధికి మించినదాన్ని తెలుసుకొని, ఆత్మను ఆత్మతో స్థిరపరచి, ఓ మహాబాహూ! కోరిక అనే దుర్జయమైన శత్రువును నశింపజేయు.
శ్రీ భగవానువాచ ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్। వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ మనురిక్ష్వాకవేఽబ్రవీత్।।4.1।।
శ్రీభగవాన్ ఇలా అన్నారు — ఈ అమరమైన యోగాన్ని నేను మొదట వివస్వత్కు చెప్పాను. వివస్వాన్ దాన్ని మనువుకు వివరించాడు, మనువు మళ్లీ ఇక్ష్వాకువుకు చెప్పాడు.
ఏవం పరమ్పరాప్రాప్తమిమం రాజర్షయో విదుః। స కాలేనేహ మహతా యోగో నష్టః పరన్తప।।4.2।।
ఇలా పరంపరగా ఈ యోగాన్ని రాజర్షులు తెలుసుకున్నారు. కానీ, కాలం గడిచే కొద్దీ, ఓ అర్జునా, ఈ యోగం ఇక్కడ కనుమరుగైంది.
స ఏవాయం మయా తేఽద్య యోగః ప్రోక్తః పురాతనః। భక్తోఽసి మే సఖా చేతి రహస్యం హ్యేతదుత్తమమ్।।4.3।।
అదే పురాతన యోగాన్ని నేను నేడు నీకు వివరించాను. ఎందుకంటే నువ్వు నా భక్తుడివి, స్నేహితుడివి. ఇది గొప్ప రహస్యమైన విషయం.
అర్జున ఉవాచ అపరం భవతో జన్మ పరం జన్మ వివస్వతః। కథమేతద్విజానీయాం త్వమాదౌ ప్రోక్తవానితి।।4.4।।
అర్జునుడు ఇలా అడిగాడు — నీ జననం ఇటీవలే జరిగింది, వివస్వత్కు చాలా కాలం క్రితం జననం. మరి నువ్వు ఆ మొదట్లోనే దాన్ని ఎలా చెప్పావో నేను ఎలా తెలుసుకోగలను?
శ్రీ భగవానువాచ బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున। తాన్యహం వేద సర్వాణి న త్వం వేత్థ పరన్తప।।4.5।।
శ్రీభగవాన్ ఇలా అన్నారు — అర్జునా! నాకు, నీకు ఎన్నో జన్మలు గడిచిపోయాయి. వాటన్నింటినీ నేను గుర్తు పెట్టుకున్నాను. కానీ నువ్వు వాటిని గుర్తు పెట్టుకోలేదు.
అజోఽపి సన్నవ్యయాత్మా భూతానామీశ్వరోఽపి సన్। ప్రకృతిం స్వామధిష్ఠాయ సంభవామ్యాత్మమాయయా।।4.6।।
నేను జన్మించని వాడిని, నా స్వరూపం నశించదు. భూతాలన్నిటికీ అధిపతిని అయినా, నా స్వభావాన్ని నియంత్రించి, నా మాయ వల్లనే నేను అవతరిస్తాను.
యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత। అభ్యుత్థానమధర్మస్య తదాఽఽత్మానం సృజామ్యహమ్।।4.7।।
ధర్మం తగ్గిపోయినప్పుడు, అధర్మం పెరిగినప్పుడు, ఓ భారతా! అప్పుడు నేను నా స్వరూపాన్ని సృష్టిస్తాను.
పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్। ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే।।4.8।।
సద్గుణుల రక్షణ కోసం, దుష్టుల నాశనం కోసం, ధర్మాన్ని స్థాపించేందుకు నేను ప్రతి యుగంలో అవతరిస్తాను.
జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమేవం యో వేత్తి తత్త్వతః। త్యక్త్వా దేహం పునర్జన్మ నైతి మామేతి సోఽర్జున।।4.9।।
నా జన్మ, నా కార్యాలు దివ్యమైనవని ఎవరు నిజంగా తెలుసుకుంటారో, వారు శరీరం విడిచిన తర్వాత మళ్లీ జన్మించరు, నన్నే చేరుతారు, అర్జునా!
వీతరాగభయక్రోధా మన్మయా మాముపాశ్రితాః। బహవో జ్ఞానతపసా పూతా మద్భావమాగతాః।।4.10।।
రాగం, భయం, కోపం లేని వారు, నన్నే ఆశ్రయించిన వారు, జ్ఞాన తపస్సుతో పవిత్రులై, అనేక మంది నా స్వరూపాన్ని పొందారు.
యే యథా మాం ప్రపద్యన్తే తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్। మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః।।4.11।।
ఎవరెవరూ నన్ను ఎలా ఆశ్రయిస్తారో, వారికి నేను అలాగే ప్రతిఫలిస్తాను. ఓ పార్థా! అందరూ నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు.
కాఙ్క్షన్తః కర్మణాం సిద్ధిం యజన్త ఇహ దేవతాః। క్షిప్రం హి మానుషే లోకే సిద్ధిర్భవతి కర్మజా।।4.12।।
కర్మలో విజయాన్ని కోరే వారు ఇక్కడ దేవతలను పూజిస్తారు. ఎందుకంటే, మానవ లోకంలో కర్మఫలం త్వరగా లభిస్తుంది.
చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టం గుణకర్మవిభాగశః। తస్య కర్తారమపి మాం విద్ధ్యకర్తారమవ్యయమ్।।4.13।।
నాలుగు వర్ణాల వ్యవస్థను నేను గుణాలూ, కర్మల ఆధారంగా సృష్టించాను. దానికి సృష్టికర్త అయినా, నన్ను నిర్వికారి, నశించని వాడిగా తెలుసుకో.
న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి న మే కర్మఫలే స్పృహా। ఇతి మాం యోఽభిజానాతి కర్మభిర్న స బధ్యతే।।4.14।।
కర్మలు నన్ను అంటవు, వాటి ఫలితాలపై నాకు ఆశ ఉండదు. ఇలా నన్ను ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, వారు కర్మలకు బంధించబడరు.
ఏవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ పూర్వైరపి ముముక్షుభిః। కురు కర్మైవ తస్మాత్త్వం పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్।।4.15।।
ఇలా తెలుసుకుని, గతంలో ముక్తికోరిన వారు కూడా కర్మలు చేశారు. అందుకే, నీవు కూడా పురాతనులు చేసినట్లే కర్మ చేయాలి.
కిం కర్మ కిమకర్మేతి కవయోఽప్యత్ర మోహితాః। తత్తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్।।4.16।।
ఏది కర్మ, ఏది అకర్మ అన్నదానిలో బుద్ధిమంతులకూ సందేహమే. నేను నీకు కర్మాన్ని వివరంగా చెబుతాను. దాన్ని తెలుసుకుంటే నీవు పాపాలనుండి విముక్తి పొందుతావు.
కర్మణో హ్యపి బోద్ధవ్యం బోద్ధవ్యం చ వికర్మణః। అకర్మణశ్చ బోద్ధవ్యం గహనా కర్మణో గతిః।।4.17।।
కర్మను, వికర్మను, అకర్మను తెలుసుకోవాలి. ఎందుకంటే, కర్మ మార్గం చాలా లోతైనది.
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేదకర్మణి చ కర్మ యః। స బుద్ధిమాన్ మనుష్యేషు స యుక్తః కృత్స్నకర్మకృత్।।4.18।।
అకర్మలో కర్మను, కర్మలో అకర్మను చూసేవాడు మానవుల్లో జ్ఞానవంతుడు. అతడు సకల కర్మల్లో నిపుణుడు.
యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామసఙ్కల్పవర్జితాః। జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం తమాహుః పణ్డితం బుధాః।।4.19।।
ఎవరికి అన్ని కార్యాలు కోరికలు, సంకల్పాలు లేకుండా ఉంటాయో, జ్ఞానాగ్ని ద్వారా కర్మలు కాలిపోయాయో, అలాంటి వాడిని జ్ఞానులు నిజమైన పండితుడు అంటారు.
త్యక్త్వా కర్మఫలాసఙ్గం నిత్యతృప్తో నిరాశ్రయః। కర్మణ్యభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్కరోతి సః।।4.20।।
కర్మ ఫలితాలపై ఆసక్తిని వదిలి, ఎప్పుడూ తృప్తిగా, ఏదిపైనా ఆధారపడకుండా, పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్నా, అతడు నిజంగా ఏమీ చేయడు.
నిరాశీర్యతచిత్తాత్మా త్యక్తసర్వపరిగ్రహః। శారీరం కేవలం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్।।4.21।।
ఏ ఆశలు లేకుండా, మనస్సు, ఆత్మను నియంత్రించి, అన్ని వస్తువులను వదిలి, కేవలం శరీరంతో చేసే పనులు చేస్తూ, అతడు పాపాన్ని పొందడు.
యదృచ్ఛాలాభసన్తుష్టో ద్వన్ద్వాతీతో విమత్సరః। సమః సిద్ధావసిద్ధౌ చ కృత్వాపి న నిబధ్యతే।।4.22।।
ఏదైనా యాదృచ్ఛికంగా వచ్చిన దానితో సంతృప్తిగా, ద్వంద్వాలను దాటి, అసూయ లేకుండా, విజయం-పరాజయాల్లో సమంగా ఉండి, పనులు చేసినా అతడు బంధించబడడు.
గతసఙ్గస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థితచేతసః। యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే।।4.23।।
అనురాగం లేకుండా, విముక్తుడై, జ్ఞానంలో స్థిరమైన మనస్సుతో, యజ్ఞార్థంగా పనులు చేసే వాడి అన్ని కర్మలు పూర్తిగా లయమవుతాయి.
బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మహవిర్బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్। బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యం బ్రహ్మకర్మసమాధినా।।4.24।।
బ్రహ్మమే అర్పణ, బ్రహ్మమే హవిస్సు, బ్రహ్మాగ్నిలో బ్రహ్మ ద్వారా సమర్పించబడుతుంది. బ్రహ్మకర్మలో లీనమైన వాడికి బ్రహ్మమే చేరవలసినది.
దైవమేవాపరే యజ్ఞం యోగినః పర్యుపాసతే। బ్రహ్మాగ్నావపరే యజ్ఞం యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి।।4.25।।
కొంతమంది యోగులు దేవతలకు మాత్రమే యజ్ఞం చేస్తారు. మరికొందరు బ్రహ్మాగ్నిలో యజ్ఞాన్ని యజ్ఞంతోనే సమర్పిస్తారు.
శ్రోత్రాదీనీన్ద్రియాణ్యన్యే సంయమాగ్నిషు జుహ్వతి। శబ్దాదీన్విషయానన్య ఇన్ద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి।।4.26।।
కొంతమంది వినికిడి మొదలైన ఇంద్రియాలను నియమాగ్నిలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు శబ్దాది విషయాలను ఇంద్రియాగ్నిలో సమర్పిస్తారు.
సర్వాణీన్ద్రియకర్మాణి ప్రాణకర్మాణి చాపరే। ఆత్మసంయమయోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞానదీపితే।।4.27।।
ఇంకొందరు అన్ని ఇంద్రియ క్రియలను, ప్రాణ క్రియలను ఆత్మ నియమ యోగాగ్నిలో, జ్ఞాన దీపంతో సమర్పిస్తారు.
ద్రవ్యయజ్ఞాస్తపోయజ్ఞా యోగయజ్ఞాస్తథాపరే। స్వాధ్యాయజ్ఞానయజ్ఞాశ్చ యతయః సంశితవ్రతాః।।4.28।।
కొంతమంది ద్రవ్య యజ్ఞం చేస్తారు, మరికొందరు తపస్సుతో, ఇంకొందరు యోగంతో, మరికొందరు పఠనంతో, జ్ఞానంతో, వ్రతంలో స్థిరంగా యజ్ఞం చేస్తారు.