వ్యామిశ్రేణేవ వాక్యేన బుద్ధిం మోహయసీవ మే। తదేకం వద నిశ్ిచత్య యేన శ్రేయోఽహమాప్నుయామ్।।3.2।।
మీ మాటలతో నా బుద్ధి గందరగోళంగా అయింది. నాకు ఏది శ్రేయస్సు కలిగిస్తుందో, దయచేసి స్పష్టంగా ఒక్కటే చెప్పండి.
శ్రీ భగవానువాచ లోకేఽస్మిన్ద్వివిధా నిష్ఠా పురా ప్రోక్తా మయానఘ। జ్ఞానయోగేన సాంఖ్యానాం కర్మయోగేన యోగినామ్।।3.3।।
శ్రీభగవంతుడు అన్నాడు: పాపరహితుడా! ఈ లోకంలో నేను ముందుగా రెండు మార్గాలు చెప్పాను. జ్ఞానమార్గం సాంఖ్యులకు, కర్మమార్గం యోగులకు.
న కర్మణామనారమ్భాన్నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే। న చ సంన్యసనాదేవ సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి।।3.4।।
పని చేయకుండా ఉండటం వల్ల ఎవరికీ కర్మముక్తి రాదు. కేవలం త్యాగం వల్ల కూడా సిద్ధి సాధ్యం కాదు.
న హి కశ్ిచత్క్షణమపి జాతు తిష్ఠత్యకర్మకృత్। కార్యతే హ్యవశః కర్మ సర్వః ప్రకృతిజైర్గుణైః।।3.5।।
ఎవరూ ఒక్క క్షణం కూడా పనిలేకుండా ఉండలేరు. అందరూ ప్రకృతి గుణాల వల్ల అనివార్యంగా పనులు చేస్తూనే ఉంటారు.
కర్మేన్ద్రియాణి సంయమ్య య ఆస్తే మనసా స్మరన్। ఇన్ద్రియార్థాన్విమూఢాత్మా మిథ్యాచారః స ఉచ్యతే।।3.6।।
కర్మేంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకుని, మనసులో మాత్రం విషయాలను ఆలోచిస్తూ కూర్చుంటే, అలాంటి మూర్ఖుడు మాయాచారి అని పిలవబడతాడు.
యస్త్విన్ద్రియాణి మనసా నియమ్యారభతేఽర్జున। కర్మేన్ద్రియైః కర్మయోగమసక్తః స విశిష్యతే।।3.7।।
అయితే, ఎవడు మనస్సుతో ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, కర్మేంద్రియాలతో అనాసక్తుడిగా కర్మయోగాన్ని ఆచరిస్తాడో, అర్జునా! అతడే ఉత్తముడు.
నియతం కురు కర్మ త్వం కర్మ జ్యాయో హ్యకర్మణః। శరీరయాత్రాపి చ తే న ప్రసిద్ధ్యేదకర్మణః।।3.8।।
నీవు చేయవలసిన పనులను నిత్యం చేయు. పని చేయడం, చేయకపోవడం కన్నా మిన్న. పని లేకుండా నీ శరీర పోషణ కూడా సాధ్యం కాదు.
యజ్ఞార్థాత్కర్మణోఽన్యత్ర లోకోఽయం కర్మబన్ధనః। తదర్థం కర్మ కౌన్తేయ ముక్తసంగః సమాచర।।3.9।।
యజ్ఞార్ధంగా కాకుండా చేసిన పనులు ఈ లోకాన్ని బంధించేస్తాయి. కాబట్టి, కౌంతేయా! నీవు మమకారాన్ని విడిచిపెట్టి యజ్ఞార్థంగా పనులు చేయు.
సహయజ్ఞాః ప్రజాః సృష్ట్వా పురోవాచ ప్రజాపతిః। అనేన ప్రసవిష్యధ్వమేష వోఽస్త్విష్టకామధుక్।।3.10।।
ప్రజాపతి మొదట ప్రజలను యజ్ఞంతో కలిపి సృష్టించి, 'ఈ యజ్ఞంతో మీరు అభివృద్ధి చెందండి. ఇది మీ కోరికలను తీర్చే మార్గం' అని చెప్పాడు.
దేవాన్భావయతానేన తే దేవా భావయన్తు వః। పరస్పరం భావయన్తః శ్రేయః పరమవాప్స్యథ।।3.11।।
ఈ యజ్ఞంతో దేవతలను పోషించండి. దేవతలు మిమ్మల్ని పోషిస్తారు. ఇలాగే పరస్పరం పోషించుకుంటూ, మీరు పరమ శ్రేయస్సును పొందుతారు.
ఇష్టాన్భోగాన్హి వో దేవా దాస్యన్తే యజ్ఞభావితాః। తైర్దత్తానప్రదాయైభ్యో యో భుఙ్క్తే స్తేన ఏవ సః।।3.12।।
యజ్ఞఫలితంగా దేవతలు మీకు కావలసిన భోగాలను ఇస్తారు. వారు ఇచ్చిన దానిని వారికి సమర్పించకుండా వినియోగించేవాడు నిజంగా దొంగ.
యజ్ఞశిష్టాశినః సన్తో ముచ్యన్తే సర్వకిల్బిషైః। భుఞ్జతే తే త్వఘం పాపా యే పచన్త్యాత్మకారణాత్।।3.13।।
యజ్ఞంలో మిగిలిన ప్రసాదాన్ని భక్తిగా భోజనం చేసే వారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు. కానీ, స్వార్థం కోసం మాత్రమే వండుకుని తినేవారు పాపమే తింటారు.
అన్నాద్భవన్తి భూతాని పర్జన్యాదన్నసమ్భవః। యజ్ఞాద్భవతి పర్జన్యో యజ్ఞః కర్మసముద్భవః।।3.14।।
అన్నం వల్ల ప్రాణులు పుడతాయి. వర్షం వల్ల అన్నం పుడుతుంది. యజ్ఞం వల్ల వర్షం వస్తుంది. యజ్ఞం పనుల వల్ల కలుగుతుంది.
కర్మ బ్రహ్మోద్భవం విద్ధి బ్రహ్మాక్షరసముద్భవమ్। తస్మాత్సర్వగతం బ్రహ్మ నిత్యం యజ్ఞే ప్రతిష్ఠితమ్।।3.15।।
పనులు వేదం నుండి పుట్టాయి. వేదం నిత్యమైన పరబ్రహ్మ నుండి ఉద్భవించింది. అందుకే, సర్వవ్యాపకమైన వేదం యజ్ఞంలో ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఏవం ప్రవర్తితం చక్రం నానువర్తయతీహ యః। అఘాయురిన్ద్రియారామో మోఘం పార్థ స జీవతి।।3.16।।
ఈ విధంగా ఏర్పడిన చక్రాన్ని ఎవడు అనుసరించడో, అతడు ఇంద్రియ సుఖాల్లో మునిగి, పాపమైన జీవితాన్ని వృథాగా గడుపుతాడు, పార్థా!
యస్త్వాత్మరతిరేవ స్యాదాత్మతృప్తశ్చ మానవః। ఆత్మన్యేవ చ సన్తుష్టస్తస్య కార్యం న విద్యతే।।3.17।।
కేవలం తనలోనే ఆనందించేవాడు, తనలోనే తృప్తి చెందేవాడు, తనలోనే సంతృప్తిగా ఉండేవాడికి ఏ పనీ చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు.
నైవ తస్య కృతేనార్థో నాకృతేనేహ కశ్చన। న చాస్య సర్వభూతేషు కశ్ిచదర్థవ్యపాశ్రయః।।3.18।।
అతడు చేసిన పనిలోనూ, చేయని పనిలోనూ ఎలాంటి ప్రయోజనం ఉండదు. అతడు ఏ జీవిలోనూ ఏ అవసరానికీ ఆధారపడడు.
తస్మాదసక్తః సతతం కార్యం కర్మ సమాచర। అసక్తో హ్యాచరన్కర్మ పరమాప్నోతి పూరుషః।।3.19।।
కాబట్టి, మమకారం లేకుండా ఎప్పుడూ చేయవలసిన పనులను చేయు. ఎందుకంటే, మమకారం లేకుండా పని చేస్తే మనిషి పరమాన్ని పొందగలడు.
కర్మణైవ హి సంసిద్ధిమాస్థితా జనకాదయః। లోకసంగ్రహమేవాపి సంపశ్యన్కర్తుమర్హసి।।3.20।।
జనకుడు మొదలైన వారు కేవలం పనుల ద్వారానే సిద్ధిని పొందారు. లోకానికి మేలు కోసం అయినా నీవు పని చేయాలి.
యద్యదాచరతి శ్రేష్ఠస్తత్తదేవేతరో జనః। స యత్ప్రమాణం కురుతే లోకస్తదనువర్తతే।।3.21।।
ఎందుకంటే, గొప్పవాడు ఏది చేస్తాడో, ఇతరులు అదే అనుసరిస్తారు. అతడు ఏ ప్రమాణాన్ని స్థాపిస్తాడో, లోకం దానిని అనుసరిస్తుంది.
న మే పార్థాస్తి కర్తవ్యం త్రిషు లోకేషు కిఞ్చన। నానవాప్తమవాప్తవ్యం వర్త ఏవ చ కర్మణి।।3.22।।
పార్థా! నాకు మూడు లోకాలలో ఏ పనీ చేయాల్సిన అవసరం లేదు. ఏదీ అందుకోలేదు, అందుకోవాల్సినదీ లేదు. అయినా నేను పనిలో నిమగ్నంగా ఉంటాను.
యది హ్యహం న వర్తేయం జాతు కర్మణ్యతన్ద్రితః। మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః।।3.23।।
పార్థా! నేను ఎప్పుడూ శ్రద్ధగా పని చేయకపోతే, మనుషులు నా మార్గాన్ని అన్ని విధాలా అనుసరిస్తారు.
ఉత్సీదేయురిమే లోకా న కుర్యాం కర్మ చేదహమ్। సఙ్కరస్య చ కర్తా స్యాముపహన్యామిమాః ప్రజాః।।3.24।।
నేను పని చేయకపోతే ఈ లోకాలు నశించిపోతాయి. నేను కలవరానికి కారణమవుతాను. ఈ ప్రజలను నాశనం చేస్తాను.
సక్తాః కర్మణ్యవిద్వాంసో యథా కుర్వన్తి భారత। కుర్యాద్విద్వాంస్తథాసక్తశ్ిచకీర్షుర్లోకసంగ్రహమ్।।3.25।।
భారతా! అజ్ఞానులు పనిలో మమకారంతో నిమగ్నమై ఉంటారు. అలాగే, లోకానికి మేలు కావాలని జ్ఞానులు కూడా మమకారం లేకుండా పని చేయాలి.
న బుద్ధిభేదం జనయేదజ్ఞానాం కర్మసఙ్గినామ్। జోషయేత్సర్వకర్మాణి విద్వాన్ యుక్తః సమాచరన్।।3.26।।
తెలివైనవాడు అజ్ఞానులైన, పనులకు బలంగా ఆకర్షితులైనవారి మనస్సును కలవరపెట్టకూడదు. తాను యోగంతో జీవిస్తూ, వారిని అన్ని పనులు చేయమని ప్రోత్సహించాలి.
ప్రకృతేః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి సర్వశః। అహఙ్కారవిమూఢాత్మా కర్తాఽహమితి మన్యతే।।3.27।।
ప్రకృతి గుణాల వల్ల అన్ని పనులు జరుగుతుంటాయి. కానీ, అహంకారంతో మూర్ఖుడైనవాడు 'నేనే చేయిస్తున్నాను' అని అనుకుంటాడు.
తత్త్వవిత్తు మహాబాహో గుణకర్మవిభాగయోః। గుణా గుణేషు వర్తన్త ఇతి మత్వా న సజ్జతే।।3.28।।
పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడు, ఓ మహాబాహూ, గుణాలు గుణాలపై పనిచేస్తున్నాయని తెలుసుకొని, వాటిలో ఆసక్తి చూపడు.
ప్రకృతేర్గుణసమ్మూఢాః సజ్జన్తే గుణకర్మసు। తానకృత్స్నవిదో మన్దాన్కృత్స్నవిన్న విచాలయేత్।।3.29।।
ప్రకృతి గుణాలతో మాయలో పడినవారు గుణాల పనుల్లో ఆసక్తి చూపుతారు. పూర్తిగా తెలియని అజ్ఞానులను పండితుడు కలవరపెట్టకూడదు.
మయి సర్వాణి కర్మాణి సంన్యస్యాధ్యాత్మచేతసా। నిరాశీర్నిర్మమో భూత్వా యుధ్యస్వ విగతజ్వరః।।3.30।।
నీ మనస్సును ఆత్మలో స్థిరపరచి, నీ అన్ని పనులను నాకే అర్పించు. ఆశ లేకుండా, మమకారం లేకుండా, భయం లేకుండా యుద్ధం చేయు.
యే మే మతమిదం నిత్యమనుతిష్ఠన్తి మానవాః। శ్రద్ధావన్తోఽనసూయన్తో ముచ్యన్తే తేఽపి కర్మభిః।।3.31।।
ఎవరైతే నా ఈ ఉపదేశాన్ని నిత్యం విశ్వాసంతో, అసూయ లేకుండా అనుసరిస్తారో, వారు కూడా కర్మ బంధనాల నుండి విముక్తి పొందుతారు.