శాంతమైన మనస్సు, మృదుత్వం, మౌనము, ఆత్మనియంత్రణ, స్వభావ శుద్ధి — ఇవే మానసిక తపస్సు అని పండితులు అంటారు. ఈ మూడు విధాల తపస్సును, అత్యంత విశ్వాసంతో, నిస్వార్థంగా, ఫలాభిలాష లేకుండా, స్థిరంగా ఆచరించే వారు సాత్త్వికులుగా గుర్తించబడతారు. కానీ, తపస్సును గౌరవం, మాన్యత, ఆరాధన కోసం, లేదా పక్కన చూపు కోసం చేస్తే, అది రాజస తపస్సు; అది స్థిరంగా ఉండదు, నిజమైనది కాదు. మరికొంతమంది మాయతో, తపస్సును తప్పుడు బుద్ధితో, తమను తాము బాధపెట్టడం లేదా ఇతరులకు హాని చేయడం కోసం చేస్తే, అది తమస తపస్సు. ఇప్పుడు దానం గురించి చెప్పబడింది — “ఇది ఇవ్వాలి” అనే భావంతో, ఎటువంటి ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, యోగ్యమైన వ్యక్తికి, సరైన స్థలంలో, సరైన సమయంలో ఇచ్చిన దానం శుద్ధమైనది. కానీ, దానాన్ని ప్రతిఫలం కోసం, ఆశతో, లేదా ఇష్టపడకుండా ఇస్తే, అది రాజస దానం. దాన్ని అప్రయోజక స్థలంలో, అప్రయోజక సమయంలో, అప్రయోజక వ్యక్తికి, గౌరవం లేకుండా, లేదా అవమానంగా ఇస్తే, అది తమస దానం. బ్రహ్మను సూచించే మూడు పదాలు — “ఓం తత్ సత్” — ఇవే బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, యజ్ఞాలు ప్రారంభించడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. అందుకే, బ్రహ్మను తెలుసుకున్నవారు, “ఓం” అని ఉచ్చరిస్తూ, యజ్ఞం, దానం, తపస్సును ప్రారంభిస్తారు. “తత్” అని చెప్పి, ఫలాభిలాష లేకుండా, ముక్తి కోరే వారు తపస్సు, యజ్ఞం, దానం చేస్తారు. “సత్” అనే పదం నిజం, శ్రేష్ఠతను సూచిస్తుంది; మంచి కార్యానికి కూడా “సత్” అనే పదం వర్తిస్తుంది. తపస్సు, యజ్ఞం, దానంలో స్థిరతను కూడా “సత్” అంటారు. కానీ, విశ్వాసం లేకుండా చేయబడే యజ్ఞం, దానం, తపస్సు, కార్యం — “అసత్” అని పిలవబడుతుంది; అది ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను ఫలించదు. ఈ సమయంలో, అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని అడిగాడు: “హృషీకేశా! త్యాగం, సన్న్యాసం, వాటి తేడా ఏంటి? నాకు వివరంగా చెప్పు.” శ్రీ భగవానుడు సమాధానం ఇచ్చాడు: “బుద్ధిమంతులు త్యాగాన్ని — కోరికతో చేయబడే కార్యాలను వదలడం అని అంటారు; పండితులు సన్న్యాసాన్ని — అన్ని కార్యాల ఫలితాలను వదలడం అని చెబుతారు. కొందరు తపస్సు, యజ్ఞం, దానం వంటి కార్యాలను కూడా వదలాలి అంటారు; మరికొందరు వాటిని వదలకూడదు అంటారు. ఇప్పుడు నేను త్యాగం గురించి నా నిర్ణయాన్ని చెబుతాను. త్యాగం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వదలకూడదు; అవి చేయాలి. అవి బుద్ధిమంతులకు కూడా పవిత్రతను ఇస్తాయి. కానీ, వాటిని ఫలాభిలాష, ఆసక్తిని వదిలి చేయాలి; ఇదే నా శుద్ధమైన అభిప్రాయం. ఆదేశించిన కార్యాన్ని వదలడం తప్పుడు పని; మాయతో వదలడం తమస త్యాగం. కేవలం కష్టంగా ఉందని, లేదా శరీరబాధ భయంతో వదిలిపెట్టిన త్యాగం రాజస త్యాగం; దానికి ఫలం లభించదు. కానీ, చేయాల్సిన పని కేవలం చేయాలి అనే భావంతో, ఫలాభిలాష లేకుండా, ఆసక్తి లేకుండా చేయడమే సాత్త్విక త్యాగం. శుద్ధమైన మనస్సు, సందేహ రహితుడు, అపరిపూర్ణ కార్యాన్ని ద్వేషించకుండా, పూర్ణ కార్యాన్ని ఆశించకుండా ఉండే త్యాగి సాత్త్వికుడు. శరీరం ఉండే ప్రతి వ్యక్తి పూర్తిగా కార్యాన్ని వదలడం సాధ్యం కాదు; కానీ, కార్య ఫలితాలను వదిలినవాడు నిజమైన త్యాగి. త్యాగం చేయని వారికి, మరణానంతరం మూడు విధాల ఫలితాలు — ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి, మిశ్రమమైనవి — లభిస్తాయి; త్యాగులకు మాత్రం లభించవు. ఇప్పుడు, కార్యసాధనకు అవసరమైన ఐదు కారణాలు గురించి శ్రీకృష్ణుడు వివరించాడు: శరీరం (కార్యస్థానం), కర్త, వివిధ ఉపకరణాలు, వివిధ కార్యాలు, మరియు దేవుడు. మనిషి శరీరం, వాక్కు, మనస్సుతో చేసే ప్రతి కార్యానికి ఈ ఐదు కారణాలు ఉంటాయి. కేవలం “నేనే కర్త” అని భావించి, మిగతా కారణాలను గుర్తించని వారు తప్పుడు బుద్ధితో ఉంటారు. అహంకార రహితుడు, బుద్ధి కలుషితముకాని వాడు, యుద్ధంలో అందరిని సంహరించినా, అతను బంధానికి లోనుకాడు. జ్ఞానం, జ్ఞేయం, జ్ఞాత — ఇవే కార్యానికి ప్రేరణ; ఉపకరణం, కార్యం, కర్త — ఇవే కార్యానికి కారణాలు. జ్ఞానం, కార్యం, కర్త — ఇవి మూడు విధాలుగా గుణాంతరంగా ఉంటాయి. అన్ని ప్రాణుల్లో, అవిభాజ్యమైన, శాశ్వతమైన ఏకత్వాన్ని చూసే జ్ఞానం సాత్త్విక జ్ఞానం. కానీ, వివిధ ప్రాణుల్లో వేర్వేరు, ప్రత్యేకమైన స్వభావాలను చూసే జ్ఞానం రాజస జ్ఞానం. కేవలం ఒక ఫలితాన్ని మొత్తం అని భావించే, తప్పుడు, అసత్యమైన, తక్కువ జ్ఞానం తమస జ్ఞానం. ఆదేశించిన కార్యాన్ని, ఆసక్తి లేకుండా, ఫలాభిలాష లేకుండా, ద్వేషం లేకుండా, చేయడమే సాత్త్విక కార్యం. ఫలితాన్ని ఆశించి, అహంకారం కలిగి, కష్టంగా చేసే కార్యం రాజస కార్యం. ఫలితాలు, నష్టాలు, హాని, సామర్థ్యం గురించి ఆలోచించకుండా, మాయతో చేసే కార్యం తమస కార్యం. కర్త కూడా మూడు విధాలుగా ఉంటాడు. ఆసక్తి లేకుండా, “నేనే కర్త” అని భావించకుండా, స్థిరత, ఉత్సాహంతో, విజయ-అపజయాల్లో సమంగా ఉండే కర్త సాత్త్వికుడు. ఫలితం కోసం, ఆశతో, లోభంతో, క్రూరతతో, అపవిత్రంగా, ఆనందం-దుఃఖానికి లోనయ్యే కర్త రాజసుడు.