శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని సంశయాలను తీర్చుతూ, గుణత్రయ విభాగాన్ని వివరించాడు. ‘‘అర్జునా! సత్త్వగుణం నుండి జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది; రజోగుణం వల్ల తృష్ణ, ఆశలు పెరుగుతాయి; తమోగుణం వల్ల అలసత్వం, మోహం, అజ్ఞానం జన్మిస్తాయి. సత్త్వగుణంలో స్థిరమైనవారు ఉన్నత స్థితికి ఎదుగుతారు. రజోగుణంలో ఉన్నవారు మధ్యస్థంగా ఉంటారు. తమోగుణంలో స్థిరమైనవారు దిగజారిపోతారు. ఈ గుణత్రయాలను వేరుగా ఏదో ఒక కార్యదారు ఉండదని, గుణాలే కార్యాలను నడిపిస్తున్నాయని యథార్థంగా గ్రహించినవాడు, ఆ గుణాలకన్నా అతీతమైన పరమ స్థితిని పొందుతాడు. ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించిన దేహధారి, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, దుఃఖాలను దాటి అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. అప్పుడు అర్జునుడు ప్రశ్నించాడు: ‘‘ప్రభూ! ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించినవాడు ఎవరన్నది ఎలా తెలుసుకోవాలి? అతని ప్రవర్తన ఎలా ఉంటుంది? అతను ఈ గుణాలను ఎలా దాటి వెళ్తాడు?’’ అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: ‘‘పాండవా! వెలుగు, చలనం, మోహం వంటి గుణాలు ప్రబలినప్పుడు అతను ద్వేషించడు; అవి తగ్గినపుడు ఆశపడడు. అతడు విరక్తుడిగా ఉండి, గుణాల క్రియలతో అతడికి సంబంధం లేదని తెలుసుకుని, స్థిరంగా ఉంటాడు. సుఖ, దుఃఖాలలో సమంగా ఉంటాడు; తనలో తానే స్థిరంగా ఉంటాడు; మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమంగా చూస్తాడు; ఇష్ట, అనిష్టాల పట్ల సమభావం కలిగి ఉంటాడు; ప్రశంస, నిందలు సమంగా స్వీకరిస్తాడు; గౌరవ, అవమానాలలో తేడా లేకుండా చూస్తాడు; మిత్రుడు, శత్రువు పట్ల ఒకే విధంగా ఉంటాడు; అన్ని కార్యాలను వదిలిపెట్టి ఉంటాడు. ఇలాంటి వాడే గుణాత్రయాలను అధిగమించినవాడని అంటారు. అలాగే, యోగమార్గంలో అచంచల భక్తితో నన్ను సేవించేవాడు కూడా ఈ గుణత్రయాలను దాటి బ్రహ్మభావాన్ని పొందుతాడు. ఎందుకంటే, నేను బ్రహ్మకు ఆధారం, అమృతత్వానికి, శాశ్వత ధర్మానికి, పరమానందానికి మూలం. ఇప్పుడు, అశ్వత్థ వృక్షాన్ని గురించి విను. దీనిని మానవులు ‘‘అక్షర’’ వృక్షమని అంటారు. దాని మూలాలు పైకి, శాఖలు క్రిందికి విస్తరించి ఉంటాయి. దాని ఆకులు వేదమంత్రాలు. ఈ వృక్షాన్ని తెలిసినవాడు వేదాన్ని తెలిసినవాడవుతాడు. దాని శాఖలు పైకి క్రిందికి విస్తరిస్తూ, గుణాల వల్ల పోషింపబడుతూ, ఇంద్రియ విషయాల రూపంలో కొత్త కొత్త కాండాలతో విస్తరిస్తాయి. దాని క్రింది మూలాలు కర్మల ద్వారా మానవ లోకాన్ని బంధించేస్తాయి. ఈ వృక్షాన్ని ఇక్కడ స్పష్టంగా చూడలేము; దాని ఆదిని, అంతాన్ని, స్థిరతను తెలుసుకోలేం. దీనిని వేరకట్టు అనే విరక్తి అనే బలమైన కత్తితో నరికిపారేస్తే, తిరిగి రానీయని మార్గాన్ని వెతకాలి. ఆ మార్గాన్ని చేరినవాడు తిరిగి జననానికి రాడు. ఆ ఆదిపురుషునిలో నేను శరణు పొందుతాను; ఆయన నుండి ప్రాచీన కర్మలు ప్రవహించాయి. అహంకారం, మోహం లేని వారు, మమకారాన్ని జయించినవారు, ఎప్పుడూ ఆత్మలో స్థిరమైనవారు, కామాలన్నీ వదిలినవారు, సుఖదుఃఖ ద్వంద్వాలను దాటి, మాయలో పడని వారు, ఆ అక్షర పదాన్ని పొందుతారు. ఆ స్థితిని సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని ప్రకాశింపజేయలేరు; అక్కడికి చేరినవారు తిరిగి రారు. అదే నా పరమధామం. నా స్వరూపంలోని నిత్యమైన భాగం జీవరూపంగా జన్మించి, ప్రకృతిలో ఉండే ఇంద్రియాలు, మనస్సును ఆకర్షించుకుంటుంది. పరమాత్ముడు దేహాన్ని పొందినపుడు, విడిచిపెట్టినపుడు, ఆ ఇంద్రియాలను, మనస్సును కూడా వెంట తీసుకెళ్తాడు. ఇది గాలి పరిమళాలను తీసుకెళ్లడాన్ని పోలి ఉంటుంది. అతడు చెవి, కన్ను, చర్మం, నాలుక, ముక్కు, మనస్సు ద్వారా ఇంద్రియ విషయాలను అనుభవిస్తాడు. ఈ విధంగా పరమాత్ముడు దేహాన్ని విడిచిపెట్టినపుడు, ఉన్నపుడు, అనుభవిస్తున్నపుడు మాయలో ఉన్నవారు గ్రహించరు; జ్ఞానదృష్టి కలవారు మాత్రమే గ్రహిస్తారు. యోగ సాధనచేసే వారు, ఆత్మను తమలోనే దర్శిస్తారు. కానీ, అశుద్ధమైన మనస్సు, వివేకం లేని వారు ఎంత యత్నించినా చూడలేరు. సూర్యునిలో ఉన్న ప్రకాశం, చంద్రునిలో, అగ్నిలో ఉన్న వెలుగు—all అవి నాదేవే. నేనూ భూమిలో ప్రవేశించి, నా శక్తితో సమస్త భూతాలను పోషిస్తాను. నేను రసమయుడై చంద్రునిగా, అన్ని ఔషధాలను పోషిస్తాను. జీవుల్లో జఠరాగ్ని రూపంగా ఉండి, ప్రాణ, అపాన వాయువులతో కలిసి నాలుగు రకాల ఆహారాన్ని పచిస్తాను. ప్రతి హృదయంలో నేను నివసిస్తాను. నన్నుంచి జ్ఞానం, స్మృతి, అపోహలు కలుగుతాయి. అన్ని వేదాల ద్వారా తెలుసుకోవలసింది నేనే. వేదాంతకర్త, వేదవేత్త నేనే. ఈ లోకంలో రెండు విధాల జీవులు ఉంటారు: క్షరుడు (నశ్వరుడు), అక్షరుడు (నిత్యుడు). సమస్త జీవులు నశ్వరులు; స్థిరమైనది అక్షరుడు. కానీ, వీటికన్నా పరమాత్మ అయిన, పరమ పురుషుడు, మూడు లోకాల్లో ప్రవేశించి వాటిని పోషిస్తున్నాడు. నేను క్షరుడు, అక్షరుడిని దాటి ఉన్నందున, లోకంలో, వేదాలలో పరమ పురుషుడిగా పిలవబడుతున్నాను. యావత్తు మోహం లేకుండా నన్ను ఈ విధంగా పరమ పురుషుడిగా తెలుసుకున్నవాడు, అన్నింటినీ తెలుసుకున్నవాడవుతాడు; అతడు సంపూర్ణ భక్తితో నన్ను ఆరాధిస్తాడు. ఈ అత్యంత గూఢమైన జ్ఞానాన్ని నేను నీకు వివరించాను. దీన్ని గ్రహించినవాడు జ్ఞానవంతుడు, అన్ని కార్యాల్లో పరిపూర్ణుడు. ఇప్పుడు దైవాసుర సంపదల గురించి విను. భయరహితత్వం, మనస్సు పవిత్రత, జ్ఞానంలో, యోగంలో స్థిరత, దానశీలత, ఇంద్రియనిగ్రహం, తపస్సు, నేరుగా ఉండటం, అహింస, సత్యనిష్ఠ, కోపరాహిత్యం, త్యాగం, శాంతి, అపవాదానికి దూరంగా ఉండటం, జంతుపట్ల దయ, లోభరాహిత్యం, మృదుత్వం, లజ్జ, స్థిరమైన మనస్సు, శక్తి, క్షమ, సహనం, పవిత్రత, ద్వేషం లేకపోవడం, అధిక గర్వం లేకపోవడం—ఇవి దైవీ స్వభావం కలిగినవారి లక్షణాలు. ద్వేషం, అహంకారం, మదం, కోపం, కఠినత్వం, అజ్ఞానం—ఇవి అసుర స్వభావం లక్షణాలు. దైవీ లక్షణాలు మోక్షానికి దారితీస్తాయి; అసుర లక్షణాలు బంధనానికి దారి తీస్తాయి. పాండవా, నీవు దైవ స్వభావంతో జన్మించావు; చింతించవద్దు. ఈ లోకంలో రెండు విధాల జీవులు ఉన్నారు: దైవ, అసుర. దైవ లక్షణాలను వివరించాను; ఇప్పుడు అసుర లక్షణాలను విను. అసురులు కర్మ మార్గాన్ని, త్యాగ మార్గాన్ని, పవిత్రతను, సచ్చరిత్రను, సత్యాన్ని తెలియరు. వారు ‘‘ఈ లోకానికి ఆధారం లేదు, సత్యం లేదు, ఇశ్వరుడు లేడు; కేవలం కామమూ, పరస్పర సంయోగమే కారణం’’ అని అంటారు. ఈ దృష్టిలో ఉండి, స్వయాన్ని నాశనం చేసుకుంటూ, తక్కువ జ్ఞానంతో, క్రూరకార్యాలు చేసి, లోకానికి హానికరంగా, నాశనానికి కారణమవుతారు.