శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ధ్యానముగా అర్జునునితో ఇలా ఉపదేశించసాగారు: "పార్థా! ఈ శరీరాన్ని 'క్షేత్రం' అని పిలుస్తారు. దీనిని తెలిసినవాడు 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని జ్ఞానులు అంటారు. ప్రతి శరీరంలో ఉన్న క్షేత్రజ్ఞుడు నేనే అని తెలుసుకో. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు—ఈ రెండు విషయాలను తెలుసుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ క్షేత్రం అంటే ఏమిటి, దాని స్వభావం, దాని మార్పులు, దాని ఉత్పత్తి, దాని ప్రభావం—ఇవి నేను నీకు సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. మహర్షులు, వేదములలోని వివిధ ఛందస్సులతో, బ్రహ్మసూత్రాలలో వాదనతో కూడిన స్పష్టతతో కూడా ఈ విషయాన్ని వివరించారు. ఈ క్షేత్రంలో మహాభూతాలు (భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం), అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తం, పది ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ఐదు విశయాలు ఉంటాయి. కోరిక, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సమూహం, చైతన్యం, స్థైర్యం—ఇవి అన్నీ కలిపి క్షేత్రం యొక్క లక్షణాలు. అలాగే, వినయం, నిజాయితీ, అహింస, సహనం, న్యాయం, గురువుకు గౌరవం, శుద్ధత, స్థిరత్వం, ఆత్మ నియమం—ఇవి కూడా గుణాలుగా చెప్పబడతాయి. ఇంద్రియ విషయాలలో అసక్తి, అహంకార రాహిత్యం, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి మొదలైన లోపాలను చూడగలగడం, అసక్తి, బంధువులు, ఇల్లు మొదలైన వాటిపై మమకారం లేకపోవడం, అనుకూల–ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో మనస్సు సమంగా ఉంచడం—ఇవి కూడా జ్ఞాన లక్షణాలే. నాపై అఖండ భక్తితో యోగం చేయడం, ఏకాంత ప్రదేశాలలో ఆనందించడం, జన సమూహాలపై ఆసక్తి లేకపోవడం, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో స్థిరత కలిగి ఉండడం, పరమార్థాన్ని తెలుసుకోవడం—ఇవన్నీ జ్ఞానంగా పరిగణించబడతాయి. వీటికి విరుద్ధమైనది అజ్ఞానం. ఇప్పుడు తెలుసుకోవలసినదాన్ని నేను చెబుతాను; దాన్ని తెలిసినవాడు అమరత్వాన్ని పొందుతాడు. అది ఆదియంతరహితమైన పరబ్రహ్మం, అది భావమూ, అభావమూ కాదు. ఆ పరబ్రహ్మానికి చేతులు, కాళ్లు, కన్నులు, తలలు, ముఖాలు, చెవులు అన్నీ ఎక్కడికక్కడ ఉన్నాయి. అది ప్రపంచమంతటా వ్యాపించి ఉంది. అది ఇంద్రియాల ద్వారా ప్రకాశిస్తుంది, కానీ తానైతే ఇంద్రియాలు లేనట్టే ఉంటుంది. అది ఏ దానికీ అంటుకోదు, అయినా అన్నింటినీ ఆధారంగా ఉంచుతుంది. నిష్కల్మషంగా, గుణరహితంగా ఉంటూనే గుణాలను అనుభవిస్తుంది. అది అన్ని భూతాల్లో లోపల, బయట ఉంటుంది. అది కదులుతుంది, కదలదు కూడా. అది సూత్ష్మంగా ఉండి, తెలుసుకోలేనిది. అది దూరంగా ఉన్నట్టూ, దగ్గరగా ఉన్నట్టూ ఉంటుంది. అది భిన్నజీవుల్లో విభజించబడినట్టుగా కనిపిస్తుంది, కానీ వాస్తవానికి అవిభాజ్యమే. అది అన్నింటినీ పోషిస్తుంది, లయ చేస్తుంది, సృష్టిస్తుంది. అది అన్ని దీపాలకు దీపం; చీకటికి అతి దూరమైనది. అది జ్ఞానం, జ్ఞేయం, జ్ఞానద్వారా పొందదగినది; ప్రతి హృదయంలో స్థితమై ఉంటుంది. ఇలా క్షేత్రం, జ్ఞానం, జ్ఞేయం సంక్షిప్తంగా వివరించాను. ఇవన్నీ తెలుసుకున్న నా భక్తుడు నా తత్వాన్ని పొందటానికి యోగ్యుడవుతాడు. ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ ఆదికాలం నుండే ఉన్నవే. అన్ని మార్పులు, గుణాలు ప్రకృతిలోనుంచే ఉద్భవిస్తాయి. ఫలితాలు, కారణాలు, కర్తృత్వం—ఇవి సృష్టిలో ప్రకృతి కారణం. అనుభూతి, సుఖ–దుఃఖాల అనుభవానికి పురుషుడు కారణం. పురుషుడు ప్రకృతిలో స్థితమై, ప్రకృతిలోని గుణాలను అనుభవిస్తాడు. ఆ గుణాలలో ఆసక్తి వల్లే అతడు శుభాశుభ జన్మలను పొందుతాడు. ఈ శరీరంలో పరమాత్మను సాక్షిగా, అనుమతిదారుగా, పోషకుడిగా, అనుభవించువాడిగా, మహేశ్వరుడిగా, పరమాత్మగా పిలుస్తారు. ఈ విధంగా పురుషుడు, ప్రకృతిని, గుణాలను ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, వారు మళ్లీ జన్మించరు. కొందరు ధ్యానమార్గంలో, మరికొందరు జ్ఞానమార్గంలో, ఇంకొందరు కర్మమార్గంలో ఆత్మను దర్శిస్తారు. ఇంకొందరు ఇలా తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని భక్తితో ఆచరిస్తారు; వారు కూడా మరణాన్ని దాటి పోతారు. ఏ జీవి జన్మించిందైనా—చలించని, చలించేవి అయినా—క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని సంయోగం వల్లే. అన్ని భూతాలలో సమంగా ఉన్న పరమేశ్వరుడిని, నశ్వరమైనదులో నిత్యమైనదిని చూస్తాడే వాడు నిజంగా దర్శించేవాడు. అందువల్ల అతడు ఎవరినీ హింసించడు, పరమ గమ్యాన్ని పొందుతాడు. అన్ని క్రియలు ప్రకృతిలోనే జరుగుతున్నాయని, ఆత్మ కర్తత్వం లేనిదని గ్రహించేవాడు నిజంగా దర్శించేవాడు. భిన్నమైన సృష్టి అంతా ఒకే పరమాత్మలో నిమగ్నమై, ఆ పరమాత్మ నుండే విస్తరించిందని గ్రహించినవాడు బ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు. ఆ పరమాత్మ ఆదిహీనుడు, గుణరహితుడు, క్షయించని వాడు. అతడు శరీరంలో ఉన్నా, ఏ కార్యమూ చేయడు, కల్మషం కలుగదు. ఆకాశం అన్నింటిలో వ్యాపించి ఉన్నా కల్మషం కలగనట్టే, ఆత్మ కూడా శరీరమంతటా ఉన్నా కల్మషం కలుగదు. ఒకే సూర్యుడు మొత్తం లోకాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్టే, క్షేత్రజ్ఞుడు మొత్తం క్షేత్రాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని తేడా, భూత స్వభావాల నుండి విముక్తిని జ్ఞానదృష్టితో గ్రహించినవారు పరమాన్ని పొందుతారు. ఇప్పుడు మళ్లీ, అన్ని జ్ఞానాల్లో శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానాన్ని చెబుతాను. దీన్ని తెలిసిన మునులు, ఇక్కడ నుండే పరిపూర్ణతను పొందారు. ఈ జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి, వారు నాతో సమానత్వాన్ని పొందుతారు; సృష్టికాలంలో జన్మించరు, లయకాలంలో బాధపడరు. నా గర్భం మహా బ్రహ్మం; అందులో నేను బీజాన్ని ఉంచుతాను. దానివల్లే అన్ని భూతాల జననమవుతుంది. ఏ రూపాలు ఎవరికి జన్మించినా, ఆ మహా బ్రహ్మమే వాటికి గర్భం; నేనే బీజదాత. సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు—ఈ మూడు గుణాలు ప్రకృతిలో నుండే ఉద్భవిస్తాయి. అవి క్షయించని జీవాత్మను శరీరానికి బంధిస్తాయి. వాటిలో సత్త్వగుణం విశుద్ధమైనది, ప్రకాశవంతమైనది, వ్యాధి రహితమైనది. అయినా అది సుఖానికి, జ్ఞానానికి బంధనంగా మారుతుంది, పాపరాహిత్యుడా!" ఇలా శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి పరమాత్మ తత్త్వాన్ని, ప్రకృతి–పురుష తత్త్వాన్ని, క్షేత్రం–క్షేత్రజ్ఞుని రహస్యాన్ని, గుణాల స్వభావాన్ని సుస్పష్టంగా వివరిస్తూ, భక్తి, జ్ఞాన, కర్మ మార్గాల ద్వారా పరమపదాన్ని పొందగలమని ఉపదేశించారు.