కురువంశ శిరోమణి అర్జునుడు, తన హృదయంలో కలిగిన సందేహాలతో, శ్రీకృష్ణుని పాదాలవద్ద వినయంగా ప్రశ్నించాడు: “హే పరమాత్మా! బ్రహ్మం అంటే ఏమిటి? ఆత్మ అంటే ఏమిటి? కర్మమనేది ఏమిటి? భూతాల పరంగా పరమమని ఏమి అంటారు? దేవతల పరంగా పరమమని ఏమని చెబుతారు? “మధుసూదనా! ఈ శరీరంలో యజ్ఞానికి సంబంధించి పరమమేదో, అది ఎలా, ఎవరు? మరణ సమయాన నా మనస్సు స్థిరంగా ఉండగా, మిమ్మల్ని ఎలా తెలుసుకోవాలి?” ఈ విధంగా అర్జునుడు ప్రశ్నించగా, భగవంతుడు కరుణతో సమాధానమిచ్చాడు: “అర్జునా! నశించని దానినే పరబ్రహ్మం అంటారు. ప్రతి వ్యక్తికి సహజమైన స్వభావమే ఆత్మ. భూతాల ఉత్పత్తికి కారణమైన సృష్టికర్తగా పనిచేసే శక్తినే కర్మ అంటారు. భూతాల పరంగా నశించేది పరమం, దేవతల పరంగా పురుషుడు పరముడు. ఈ శరీరంలో యజ్ఞానికి పరముడైనవాడిని నేనే, ఓ శరీరధారులలో ఉత్తముడా! ఎవరైతే చివరి క్షణంలో నన్ను స్మరిస్తూ శరీరం విడిచిపెడతారో వారు నా స్వరూపాన్ని పొందుతారు; ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. కుంతీ కుమారా! ఎవరైతే శరీరం విడిచే సమయాన ఏ స్థితిని స్మరిస్తారో, వారు ఎప్పుడూ ఆ భావనలో లీనమై ఉండడం వల్ల, ఆ స్థితినే పొందుతారు. అందువల్ల, నన్ను ఎల్లప్పుడూ స్మరిస్తూ, యుద్ధం చేయు. నీ మనస్సు, బుద్ధి నన్ను అంకితంగా ఉంచు; నిశ్చయంగా నీవు నన్ను చేరుకుంటావు. యోగాభ్యాసంతో నియంత్రితమైన మనస్సుతో, ఇతర దిశలకు తిరిగి పోకుండా, ఎవరైతే పరమదైవ స్వరూపాన్ని నిరంతరం ధ్యానిస్తారో, వారు ఆ పరముని పొందుతారు, ఓ పార్థా! ఎవరైతే కవి, పురాతనుడు, నియంత్రణాధిపతి, సూక్ష్మతరం, సమస్త భూతాలకు ఆధారం, మనసుకు అందని స్వరూపుడు, సూర్యుడిలా ప్రకాశించేవాడు, అంధకారానికి అతీతుడైనవాడిని స్మరిస్తారో— చివరి క్షణంలో మనస్సు స్థిరంగా ఉండగా, భక్తితో యోగబలంతో, ప్రాణాన్ని కంఠమధ్యలో (భ్రూవ మధ్య) స్థాపించి, ఆ పరమదైవాన్ని పొందుతారు. వేదజ్ఞులు వర్ణించే, వాంఛతో బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించే తపస్వులు ప్రవేశించే, ఆ నశించని స్థితిని గురించి నేను నీకు సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. ఇంద్రియ ద్వారాలను నియంత్రించి, మనస్సును హృదయంలో స్థాపించి, ప్రాణాన్ని శిరస్సులో ఉంచి, యోగ స్థైర్యంతో— ఒకే అక్షరమైన ‘ఓం’ అనే బ్రహ్మం అనే శబ్దాన్ని ఉచ్చరించి, నన్ను స్మరిస్తూ శరీరం విడిచినవాడు, పరమ గమ్యాన్ని పొందుతాడు. పార్థా! ఎవరైతే నిరంతరం నన్ను స్మరిస్తూ, మనస్సు మరొక దిశకు పోకుండా యోగమునే అభ్యసిస్తారో, వారికి నేను సులభంగా లభిస్తాను. ఎవరైతే నన్ను చేరుకుంటారో, వారు ఈ దుఃఖమయమైన, అనిత్యమైన లోకంలో మళ్లీ జన్మించరు. అర్జునా! బ్రహ్మలోకంతో సహా అన్ని లోకాలు పునర్జన్మకు లోనవుతాయి. నన్ను చేరినవారికి మళ్లీ జన్మ లేదు, ఓ కుంతీ కుమారా! బ్రహ్మదినం వెయ్యి యుగాల పాటు ఉంటుంది, బ్రహ్మరాత్రి కూడా అంతే. దీనిని తెలిసినవారే నిజంగా దినరాత్రుల స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నవారు. బ్రహ్మదినం ప్రారంభంలో అవ్యక్తం నుండి సమస్త భూతాలు ప్రాప్తిస్తాయి; రాత్రి వచ్చినప్పుడు అవి మళ్లీ అవ్యక్తంలో లయమవుతాయి. ఈ భూత గణం, ప్రకృతి ప్రభావంతో, రోజూ పునఃపునః ఉద్భవించి, రాత్రి లయమై, రోజు వచ్చినప్పుడు మళ్లీ ఉద్భవిస్తుంటుంది, ఓ పార్థా! కానీ, ఆ అవ్యక్తానికి మించిన మరొక శాశ్వత అవ్యక్తం ఉంది; అది సమస్త భూతాలు నశించినా నశించదు. ఆ అవ్యక్తాన్ని అక్షరమని పిలుస్తారు; అదే పరమ గమ్యం. దానిని చేరినవారు తిరిగి రారు; అదే నా పరమ నివాసం. పార్థా! ఆ పరమ పురుషుడిని ఏకాగ్ర భక్తితోనే పొందవచ్చు. సమస్త భూతాలు ఆయనలోనే నివసిస్తాయి; ఆయన ద్వారా ఈ జగత్తంతా వ్యాపించి ఉంది. బారతశ్రేష్ఠుడా! యోగులు ఎప్పుడు తిరిగి రారు, ఎప్పుడు తిరిగి వస్తారో, ఆ కాలాలను నేను నీకు వివరించబోతున్నాను. అగ్ని, జ్యోతి, పగలు, శుక్లపక్షం, ఉత్తరాయణం—ఈ కాలాల్లో బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారు, శరీరం విడిచి బ్రహ్మాన్ని పొందుతారు. ధూమం, రాత్రి, కృష్ణపక్షం, దక్షిణాయనం—ఈ కాలాల్లో యోగి చంద్రలోకాన్ని పొంది, తిరిగి వచ్చేస్తాడు. ఈ రెండు మార్గాలు—శ్వేతమార్గం, కృష్ణమార్గం—ప్రపంచానికి శాశ్వతమైనవి. ఒకదానిలో వెళ్ళినవారు తిరిగి రారు; మరొకదానిలో వెళ్ళినవారు తిరిగి వస్తారు. ఈ మార్గాలను తెలిసిన యోగి ఎప్పుడూ మోహించడు, పార్థా! అందువల్ల ఎప్పుడూ యోగంలో స్థిరంగా ఉండు, అర్జునా! ఈ జ్ఞానాన్ని తెలిసిన యోగి వేదాలు, యజ్ఞాలు, తపస్సు, దానాలు ఇచ్చే ఫలితాలను మించి, పరమ ప్రాథమిక స్థితిని పొందుతాడు. తర్వాత భగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: “ఓ అర్జునా! నీవు అసూయ లేని వాడివి కాబట్టి, నేను నీకు అత్యంత రహస్యమైన జ్ఞానాన్ని, అనుభూతితో కూడిన జ్ఞానాన్ని చెప్పబోతున్నాను; దీనిని తెలుసుకుంటే, నీవు పాపాల నుండి విముక్తుడవుతావు. ఇది రాజజ్ఞానం, రాజరహస్యం, పరమ పవిత్రం, అత్యున్నతమైనది; ప్రత్యక్ష అనుభవయోగ్యం, ధర్మమయమైనది, సులభంగా ఆచరించదగినది, నశించనిది. ఈ ధర్మంలో విశ్వాసం లేని వారు, శత్రువులను సంహరించేవాడా! నన్ను చేరక, మరణ జన్మల మార్గంలో తిరిగి పోతారు. నా అవ్యక్త స్వరూపంతో ఈ జగత్తంతా నాతో వ్యాపించి ఉంది. సమస్త భూతాలు నాలోనే ఉన్నా, నేను వాటిలో స్థిరంగా ఉండను. అయినప్పటికీ, భూతాలు నాలో స్థిరంగా ఉండవు—ఇది నా దివ్య మాయ! నేను సమస్త భూతాలకు ఆధారమైనవాడిని, వాటిని పోషిస్తున్నాను, కానీ నా స్వరూపం వాటిలో ఉండదు. ఎలా అంటే, గాలి ఎప్పుడూ ఆకాశంలో సంచరిస్తూ, అక్కడే విశ్రాంతి తీసుకుంటుందో, అలాగే సమస్త భూతాలు నాలోనే విశ్రాంతి పొందుతాయి. యుగాంతంలో, ఓ కుంతీ కుమారా! సమస్త భూతాలు నా స్వభావంలో లయమవుతాయి; తదుపరి యుగంలో నేను వాటిని మళ్లీ సృష్టిస్తాను. నా స్వభావాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, నేను ఈ సమస్త భూత గణాన్ని పునఃపునః ప్రేరేపిస్తాను; అవి ప్రకృతి ప్రభావంతో లయమవుతుంటాయి. కానీ, ఈ కర్మలు నన్ను బంధించవు, ఓ ధనంజయా! నేను వాటిలో నిర్లిప్తుడిని, వాటికి అసక్తుడిని. నా ఆధ్వర్యంలో ప్రకృతి చలించిపోతూ, చలన, అచలమైన సమస్త భూతాలను సృష్టిస్తుంది. దీనివల్ల, ఓ కుంతీ కుమారా! ఈ జగత్తు పరిభ్రమణం చెందుతోంది. నేను మనుష్య రూపంలో ఉన్నప్పుడు, నా పరమ స్వరూపాన్ని తెలియక, మూర్ఖులు నన్ను తక్కువగా భావిస్తారు; నేను సమస్త భూతాలకు అధిపతినని వారు గ్రహించరు. వారికి ఆశలు వృథా, కర్మలు వృథా, జ్ఞానం వృథా; మోహితులైన వారు రాక్షస, ఆసుర స్వభావాలను ఆశ్రయిస్తారు.” ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని, ఆత్మ స్వరూపాన్ని, కర్మ రహస్యాన్ని, యోగం ద్వారా పరముని చేరే మార్గాన్ని, కాలచక్రాన్ని, భక్తి మహిమను, తన స్వరూప గంభీరతను, జగత్తుకు తన సంబంధాన్ని, మాయావిశేషాలను, మానవ జన్మ రహస్యాన్ని అద్భుతంగా వివరిస్తూ, భగవద్గీత జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాడు.