పార్ధా, యోగ మార్గంలో నడిచే వారు, లేదా జ్ఞాన మార్గంలో ప్రయాణించే వారు, ఇద్దరి మార్గాలనుండి మధ్యలోనే తప్పిపోయినవారు ఏమవుతారు? వారు మేఘపు ముక్కలా విచ్ఛిన్నమై, స్థిరత లేకుండా, బ్రహ్మ మార్గాన్ని తెలుసుకోవడంలో అయోమయంతో నశించిపోతారా? ఇదే నా సందేహం, కృష్ణా! దీనిని పూర్తిగా నివృత్తి చేయగలవాడు నీవే. నీవు తప్ప మరొకరెవ్వరూ దీనిని నివృత్తి చేయలేరు. శ్రీకృష్ణుడు స్మితముఖంతో అర్జునునికి సమాధానం ఇచ్చాడు: ‘‘పార్ధా! యోగ మార్గంలో ప్రయత్నించి మధ్యలోనే విఫలమయ్యే వారికి, ఈ లోకంలోను పరలోకంలోను నాశనం లేదు. సత్కార్యాలు చేసినవారు ఎప్పుడూ దుర్గతిని పొందరు, నా ప్రియమునా! యోగా అభ్యాసంలో విఫలమైనవారు, పుణ్యాత్ముల లోకాల్లో అనేక యుగాలు ఆనందించి, అనంతరం పవిత్రమైన, ధనిక కుటుంబంలో జన్మిస్తారు. లేకపోతే, జ్ఞాన యోగులకు చెందిన కుటుంబంలో జన్మిస్తారు. అటువంటి జన్మ ఈ లోకంలో చాలా అరుదైనది. ఆ జన్మలో, గత జన్మలో సంపాదించుకున్న బుద్ధి సంబంధాన్ని పొందతారు. కురు వంశజుడా! మళ్లీ పరిపూర్ణత కోసం ప్రయత్నిస్తారు. గత అభ్యాస శక్తివల్ల, తనకు తెలియకుండానే, యోగాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపనతో ముందుకు నడుస్తారు. యోగాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునేవాడు కూడా, శాస్త్రాల గడపను దాటి ముందుకు సాగుతాడు. అలాగే, యోగి శ్రమతో, పాపాలనుండి పవిత్రుడై, అనేక జన్మల్లో సాధన చేసి, చివరకు పరమ గమ్యాన్ని పొందుతాడు. యోగి తపస్వులకన్నా, జ్ఞానులకన్నా, కర్మయోగులకన్నా గొప్పవాడు. కాబట్టి, అర్జునా! నీవు యోగిగా మారు. అన్ని యోగుల్లోనూ, నన్ను విశ్వాసంతో భజించేవాడు, తన అంతఃకరణాన్ని నాలో ఏకాగ్రపరిచినవాడు, అతడే నాకు అత్యంత ఏకీభూతుడైన యోగిగా భావించబడతాడు. తరువాత శ్రీకృష్ణుడు ఇలా చెప్పాడు: ‘‘అర్జునా! నన్ను మనస్సుతో అనుసంధానించి, నా ఆశ్రయంతో యోగాభ్యాసం చేస్తూ, నన్ను సంపూర్ణంగా, సందేహం లేకుండా ఎలా తెలుసుకోవాలో విను. ఈ జ్ఞానం, విజ్ఞానం రెండింటినీ నేను నీకు పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను. ఇది తెలుసుకుంటే, ఈ లోకంలో ఇంకేమీ తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం ఉండదు. వెయ్యిలో ఒకరు మాత్రమే పరిపూర్ణత కోసం ప్రయత్నిస్తారు. అటువంటి ప్రయత్నంలో ఉన్నవారిలోనూ, ఒకరు మాత్రమే నన్ను నిజంగా తెలుసుకుంటారు. భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం—ఈ ఎనిమిది నా భౌతిక ప్రకృతి. కానీ, వీటికంటే ఉన్నతమైన నా మరో ప్రకృతి ఉంది, దానిలో జీవరాశి ఉంది. ఈ ప్రపంచాన్ని పోషించేది అదే. ఈ రెండు ప్రకృతులనుండే సమస్త భూతాలు ఉద్భవించాయి. ఈ సృష్టి యొక్క ఆది, అంతము నేనే. నా కన్నా పైగా మరొకటి లేదు, ధనంజయా! ఈ సమస్తం నాలోనే ముత్యాల మాల వంటి బంధించబడి ఉంది. కౌంతేయా! నీటిలోని రుచి నేనే; చంద్రునిలో, సూర్యునిలో ప్రకాశం నేనే; వేదాలలో ఓం కారం నేనే; ఆకాశంలో శబ్దం, పురుషులలో శక్తి నేనే. భూమిలో పవిత్రమైన పరిమళం, అగ్నిలో తేజస్సు, సమస్త భూతాల్లో ప్రాణం, తపస్వులలో తపస్సు నేనే. అర్జునా! సమస్త భూతాలలో నిత్యమైన విత్తానమై నేనే ఉన్నాను. బుద్ధిమంతులలో బుద్ధి, మహిమాన్వితులలో మహిమ నేనే. బలవంతులలో, కామం-రాగాలకు అతీతమైన బలం నేనే. భరత శ్రేష్ఠుడా! సత్కార్యానికి విరుద్ధంకాని, ధర్మబద్ధమైన కోరిక నేనే. సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు గుణాలనుండి పుట్టే అన్ని స్థితులూ నన్నుంచి వస్తాయి. కానీ, అవి నాలో ఉండవు; అవే నన్ను ఆవరించలేవు. ఈ మూడు గుణాల ప్రభావంతో ఈ లోకమంతా మాయలో పడిపోయింది. అవి నన్ను, ఈ గుణాలకు అతీతమైన, నిత్యుడైన నన్ను, తెలుసుకోలేవు. నా దివ్యమైన మాయను దాటి వెళ్ళడం చాలా కష్టం. కానీ, నన్ను ఆశ్రయించినవారు మాత్రమే ఆ మాయను దాటి పోగలరు. దుష్టులు, మూర్ఖులు, నికృష్టులు, మాయచేత జ్ఞానం పోగొట్టుకున్నవారు, అసుర స్వభావాన్ని అంగీకరించినవారు నన్ను ఆశ్రయించరు. అర్జునా! నాలుగు రకాల సజ్జనులు నన్ను భజిస్తారు—బాధపడేవారు, జ్ఞానాన్ని కోరేవారు, సంపదను కోరేవారు, మరియు జ్ఞానులు. వీరిలో, ఎప్పుడూ నాతో ఏకీభూతుడై, నన్ను పరమంగా ప్రేమించే జ్ఞాని అత్యంత ప్రియుడు. నేను అతనికి ఎంతో ప్రియమైనవాడిని; అతనూ నాకు ప్రియమైనవాడే. ఈ నలుగురూ మహనీయులే అయినా, జ్ఞాని నా సాక్షాత్తు స్వరూపమే. ఎందుకంటే అతను తన బుద్ధిని నాలో స్థిరపరిచి, నన్నే పరమ లక్ష్యంగా భావిస్తాడు. అనేక జన్మల్లో సాధన చేసి, జ్ఞానవంతుడు, ‘‘వాసుదేవుడు అన్నీ’’ అని తెలుసుకొని నన్ను ఆశ్రయిస్తాడు. అలాంటి మహాత్ముడు చాలా అరుదు. వివిధ కోరికల వల్ల జ్ఞానం మాయచేత ఆవరించబడినవారు, ఇతర దేవతలను ఆచార నియమాలతో భజిస్తారు. ఏ భక్తుడు ఏ రూపాన్ని విశ్వాసంతో భజించాలనుకుంటాడో, ఆ విశ్వాసాన్ని నేనే స్థిరపరుస్తాను. ఆ విశ్వాసంతో, ఆ రూపాన్ని భజిస్తూ, కోరుకున్న ఫలితాలను పొందుతాడు. అయితే, ఆ ఫలితాలను కూడా నేను మాత్రమే ప్రసాదిస్తాను. కానీ, పరిమితమైన బుద్ధి కలిగినవారు పొందే ఫలితాలు తాత్కాలికమైనవే. దేవతలను భజించే వారు దేవతల లోకాలకు వెళ్తారు; కానీ నా భక్తులు నన్ను చేరుకుంటారు. అజ్ఞానులు, నా నిరాకార స్వరూపాన్ని సాకారంగా భావిస్తారు. వారు నా పరమ, నిత్య, అత్యున్నత స్వరూపాన్ని గ్రహించరు. నేను అందరికీ స్పష్టంగా కనిపించను, నా యోగమాయచేత ఆవృతుడనై ఉంటాను. ఈ మాయలో పడిపోయిన లోకజనం, జన్మరహితుడైన, నిత్యుడైన నన్ను తెలుసుకోలేరు. అర్జునా! గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తులోని సమస్త భూతాలను నేను తెలుసుకుంటాను; కానీ నన్నెవరూ పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు. భరత వంశీయుడా! సమస్త ప్రాణులు జన్మ సమయంలో, ఇష్ట-అనిష్ట ద్వంద్వాల వల్ల కలిగే మోహంలో పడిపోతారు. కానీ, పాపాలు నశించినవారు, సత్కార్యాలు చేసినవారు, ద్వంద్వ మోహాన్ని జయించినవారు, నన్ను దృఢనిశ్చయంతో భజిస్తారు. వృద్ధాప్యం, మరణం నుండి విముక్తి కోరే వారు, నన్ను ఆశ్రయించి, బ్రహ్మాన్ని, ఆధ్యాత్మిక విజ్ఞానాన్ని, సమస్త కర్మలను తెలుసుకుంటారు. ప్రాణాంత సమయంలో కూడా, భూతాలు, దేవతలు, యజ్ఞాలు—ఈన్నిటిలో నన్నే పరమ స్వరూపంగా తెలుసుకునే వారు, స్థిరమైన మనస్సుతో, నన్నే తెలుసుకుంటారు.