శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునితో ఇలా పలికెను: ఈ లోకంలో ఇంద్రియాలు శ్రేష్ఠమని చెబుతారు. వాటికంటే మనస్సు గొప్పది. మనస్సుని మించి బుద్ధి ఉన్నది. అయితే ఆ బుద్ధిని మించిపోయే పరమాత్మయే అత్యుత్తముడు. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకొని, అర్జునా, నీవు ఆ పరమాత్మను ఆశ్రయించి స్థిరంగా నిలిచి, కోరిక రూపంలో ఉన్న కఠినమైన శత్రువును నాశనం చేయుము. శ్రీకృష్ణుడు మరింతగా చెప్పెను: ‘‘ఈ అమరమైన యోగాన్ని నేను ముందుగా వివస్వత్కు ఉపదేశించాను. వివస్వత్ దానిని మనువుకు చెప్పాడు. మనువు తిరిగి ఇక్ష్వాకువుకు వివరించాడు. ఈ విధంగా పరంపరగా వచ్చిన రాజర్షులు ఈ యోగాన్ని గ్రహించారు. కాని కాలక్రమంలో, ఓ అర్జునా, ఆ యోగం ఈ లోకంలో లుప్తమయ్యింది. ఇప్పుడు అదే ప్రాచీన యోగాన్ని నేను నీకు ప్రకటిస్తున్నాను. ఎందుకంటే నీవు నా భక్తుడవు, నా స్నేహితుడవు. ఇది పరమ గోప్యమైన విద్య. అర్జునుడు సందేహంతో అడిగాడు: ‘‘దయచేసి చెప్పుము, నీవు ఇప్పుడిప్పుడే జన్మించినవాడవు. వివస్వత్ చాలాకాలం క్రితం జన్మించాడు. ఆయనకు నీవు యోగాన్ని ఎలా ఉపదేశించగలిగావు?’’ అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు నవ్వుతూ చెప్పెను: ‘‘అర్జునా, నాకూ నీవికీ అనేక జన్మలు గడిచిపోయాయి. వాటన్నింటినీ నేను గుర్తు పెట్టుకున్నాను. కాని నీవు వాటిని గుర్తు పెట్టుకోలేవు. నేను అవ్యయుడను, జన్మ లేనివాడను. అయినా నా స్వభావాన్ని నియంత్రించి, నా స్వేచ్ఛతోనే నేను జన్మిస్తాను. ధర్మహాని సంభవించినప్పుడు, అధర్మం పెరిగినప్పుడు, ఓ భారత, నేను స్వయంగా అవతరించెదను. సజ్జనులను రక్షించేందుకు, దుష్టులను నాశనం చేయటానికి, ధర్మాన్ని స్థాపించేందుకు ప్రతి యుగంలోనూ నేను అవతరించెదను. నా దివ్య జన్మ, కార్యాలను యథార్థంగా ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, వారు శరీరాన్ని విడిచిన తరువాత మరలా జన్మించరు. నన్ను చేరుకుంటారు. భయాన్ని, కోపాన్ని, మమకారాన్ని వదిలి, నన్ను ఆశ్రయించి, నాలో ఏకాగ్రతతో ఉన్నవారు జ్ఞాన తపస్సుతో పవిత్రులై, నా స్వరూపాన్ని పొందిన వారు ఎంతోమందే ఉన్నారు. ప్రజలు నన్ను ఎలా ఆశ్రయిస్తారో, నేను వారికి అలాగే ప్రతిఫలిస్తాను. అందరూ నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు. ఇక్కడ మనుషులు కార్యసిద్ధి కోసం దేవతలను పూజిస్తారు. ఎందుకంటే, మనుష్య లోకంలో కార్యఫలితాలు త్వరగా లభిస్తాయి. నాలుగు వర్ణాలను నేను గుణకర్మ ప్రకారం సృష్టించాను. అయినా నేనే వాటి కర్తనైనా, నన్ను నిస్సంగుడిగా, అవ్యయుడిగా తెలుసుకో. నాకు కర్మలు అంటవు, వాటి ఫలితాల పట్ల నాకు ఆసక్తి లేదు. ఈ విషయాన్ని ఎవరైనా గ్రహిస్తే, అతనికి కర్మల బంధం ఉండదు. ఇది తెలిసినవారు గతంలో మోక్షాన్ని కోరుతూ కర్మలు చేశారు. కాబట్టి నీవు కూడా వారిలానే కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు. కర్మ అంటే ఏమిటి? అకర్మ అంటే ఏమిటి? దీనిలో మేధావులు కూడా అయోమయానికి లోనవుతారు. నేను నీకు కర్మను వివరించెదను. దాన్ని తెలుసుకుంటే, నీవు పాపాలనుండి విముక్తుడవవు. కర్మను, వికర్మను, అకర్మను తెలుసుకోవాలి. కర్మల మార్గం చాలా లోతైనది. ఎవడు అకర్మలో కర్మను, కర్మలో అకర్మను చూస్తాడో, అతడే మానవుల్లో జ్ఞాని, సర్వకర్మలలో నిపుణుడు. ఎవరి కార్యాలన్నీ కోరిక, సంకల్ప రహితంగా ఉంటాయో, ఎవరి కర్మలు జ్ఞానాగ్నిలో దహించబడతాయో, అతడిని పండితులు పండితుడని పిలుస్తారు. కర్మఫలాన్ని వదిలి, ఎప్పుడూ సంతుష్టుడై, ఏదిపైనా ఆధారపడకుండా, కార్యాలలో నిమగ్నుడై ఉన్నవాడు నిజానికి ఏమీ చేయడు. ఏమీ ఆశించకుండా, మనస్సును, ఆత్మను నియంత్రించి, సర్వస్వాన్ని త్యజించి, కేవలం శరీర స్థాయిలో మాత్రమే కర్మలు చేయువాడు పాపానికి లోనవడు. ఏది యథాచ్ఛానంగా వస్తుందో దానితో సంతుష్టుడై, ద్వంద్వాలను దాటి, అసూయ లేకుండా, విజయాపజయాలలో సమభావంతో ఉండేవాడు కర్మలు చేసినా బంధించడు. అనాసక్తుడై, విముక్తుడై, జ్ఞాననిష్ఠుడై, యజ్ఞార్థంగా కర్మచేసేవాడి కార్యాలన్నీ పూర్తిగా లయమైపోతాయి. యజ్ఞంలో బ్రహ్మయే హవిస్సు, బ్రహ్మయే అగ్ని, బ్రహ్మయే ఆహుతి, బ్రహ్మయే యజ్ఞం చేయువాడు బ్రహ్మనందే లయమవుతాడు. కొంతమంది యోగులు దేవతలను పూజిస్తూ యజ్ఞం చేస్తారు. మరికొందరు బ్రహ్మాగ్నిలో హవిస్సును సమర్పిస్తూ యజ్ఞం చేస్తారు. మరికొందరు శ్రవణాది ఇంద్రియాలను నియమాగ్నిలో ఆహుతిగా సమర్పిస్తారు. ఇంకొందరు శబ్దాది ఇంద్రియవిషయాలను ఇంద్రియాగ్నిలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు ఇంద్రియకర్మలను, ప్రాణాలను జ్ఞానద్వారా ప్రేరితమైన ఆత్మసంయమాగ్నిలో సమర్పిస్తారు. ఇంకొందరు ద్రవ్యయజ్ఞం, తపోయజ్ఞం, యోగయజ్ఞం చేస్తారు. మరికొందరు స్వాధ్యాయ జ్ఞానయజ్ఞంలో నిష్ఠగా ఉంటారు. కొంతమంది ప్రాణాయామమార్గంలో, అపానాన్ని ప్రాణంలో, ప్రాణాన్ని అపానంలో సమర్పిస్తారు. మరికొందరు ప్రాణవాయువులను నియంత్రణ ద్వారా సమర్పిస్తారు. ఇంకొందరు నియమితాహారంతో ప్రాణాలను ప్రాణాల్లో సమర్పిస్తారు. వీరందరిని యజ్ఞజ్ఞానులు అంటారు. యజ్ఞం ద్వారా వారి పాపాలు నశిస్తాయి. యజ్ఞంలో భాగంగా అమృతాన్ని అనుభవించే వారు నిత్యమైన బ్రహ్మాన్ని పొందుతారు. యజ్ఞం చేయని వారికి ఈ లోకం లేదు, మరి పరలోకం ఎలా ఉంటుందో చెప్పనక్కర్లేదు. ఈ విధంగా ఎన్నో రకాల యజ్ఞాలు బ్రహ్మముఖంలో విస్తరించాయి. ఇవన్నీ కర్మల ద్వారా కలుగుతాయని తెలుసుకో. ఈ జ్ఞానాన్ని గ్రహిస్తే విముక్తుడవుతావు. అర్జునా, ద్రవ్యయజ్ఞం కన్నా జ్ఞానయజ్ఞమే శ్రేష్ఠం. ఎందుకంటే ప్రతి కర్మ ఫలితము అంతిమంగా జ్ఞానంలోనే లీనమవుతుంది. జ్ఞానాన్ని పొందటానికి వినయంతో గురువులను ఆశ్రయించు, ప్రశ్నించు, సేవచేయు. సత్యాన్ని దర్శించే మహాత్ములు నీకు జ్ఞానాన్ని బోధిస్తారు. ఈ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకున్న తరువాత, ఓ పాండవా, నీవు మరలా మోహంలో పడవు. ఈ జ్ఞానంతో సమస్త భూతాలను నీవు నీలోను, నాలోనూ చూస్తావు. నీవు ఎంత పెద్ద పాపి అయినా సరే, జ్ఞానరూపమైన నౌకతో పాపసముద్రాన్ని దాటి పోవచ్చు. ఎలాగైతే మంటలో కట్టెలు బూడిదగా మారిపోతాయో, అలాగే జ్ఞానాగ్ని అన్ని కర్మలను బూడిద చేస్తుంది. ఈ లోకంలో జ్ఞానానికి సమానంగా పవిత్రమైనది మరొకటి లేదు. యోగంలో నిష్ఠ కలిగినవాడు కాలక్రమంలో తనలో తానే ఈ జ్ఞానాన్ని ఆవిష్కరిస్తాడు. ఇలా శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి పరమాత్మతత్త్వాన్ని, యోగాన్ని, జ్ఞానమార్గాన్ని, యజ్ఞమార్గాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా, ప్రేమతో వివరించెను.