श्रीभगवानुवाच—ये कामभोगैश्वर्येषु सक्तचित्ताः सन्ति, तेषां निश्चलाबुद्धिः समाधौ न प्रवर्तते, तेषां चित्तानि तैः विषयैः आप्लाव्यमानानि सन्ति। वेदाः त्रैगुण्यविषयाः; तस्मात्, हे अर्जुन, त्वं त्रैगुण्यविषयात् ऊर्ध्वं भव, द्वन्द्वातीतः नित्यसत्त्वस्थः, निर्योगक्षेमः आत्मवान् भव। यथा सर्वतः उदकप्लाविते स्थले लघुकूपस्य प्रयोजनं नास्ति, एवं ब्राह्मणस्य वेदेषु सर्वार्थाः सम्पूर्णाः भवन्ति। तेषां कर्मणि एव अधिकारः अस्ति, फलेषु कदापि न; कर्मफलहेतुः मा भूः, अकर्मणि च सङ्गः मा अस्तु। योगस्थः कुरु कर्माणि, सङ्गं त्यक्त्वा, सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा; समत्वं योग उच्यते। कर्म योगात् हीनम् अस्ति, तस्मात् बुद्धौ शरणं अन्विच्छ; फलहेतवः कृतार्थाः न सन्ति। बुद्धियुक्तः कर्मजं फलम् त्यक्त्वा शुभाशुभे उभे अस्मिन्लोके उत्सृज्य योगाय युज्यस्व, योगः कर्मसु कौशलम् उच्यते। बुद्धियुक्ताः कर्मजन्यं फलं त्यक्त्वा जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः परमां गतिं प्राप्नुवन्ति। यदा ते बुद्धिः मोहकलिलं अत्येत्य स्थिता भविष्यति, तदा श्रुतस्य च श्रुतस्य च निरपेक्षः भविष्यसि। यदा ते बुद्धिः श्रुतिविप्लुतां स्थिरां समाधौ स्थापयिष्यति, तदा योगं अवाप्स्यसि। तदा अर्जुनः पृच्छति—हे केशव, स्थितप्रज्ञस्य का भाषा? समाधिस्थस्य किम् भाषेत, किम् आसीत, किम् व्रजेत इति। श्रीभगवानुवाच—यदा पुरुषः सर्वान् कामान् मनोगतान् परित्यज्य आत्मन्येव आत्मनाः तुष्टः भवति, तदा सः स्थितप्रज्ञः इति उच्यते। दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः, सुखेषु विगतस्पृहः, रागभयक्रोधविवर्जितः स्थिरबुद्धिः मुनिः उच्यते। सर्वत्र अनासक्तः, शुभाशुभप्राप्तौ न प्रहृष्यति न द्वेष्टि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। यदा यथा कूर्मः सर्वशः इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहारयति, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। विषयाः निवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः, रसवर्जं; परं दृष्ट्वा अपि सः रसं निवर्तते। हे कौन्तेय, इन्द्रियाणि बलवती, अपि च प्रयत्नशीलस्य मुनिनः मनः बलात् हरन्ति। तानि सर्वाणि इन्द्रियाणि संयम्य, मयि युक्तः उपविश्य, यस्य इन्द्रियाणि वशे, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। विषयेषु चिन्तयतः सङ्गः जायते, सङ्गात् कामः, कामात् क्रोधः, क्रोधात् सम्मोहः, सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः, स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् प्रनश्यति। रागद्वेषवियुक्तैः विषयान् इन्द्रियैः चरन्, आत्मवश्यैः, आत्मा प्रशान्तिं अधिगच्छति। प्रशान्तस्य सर्वदुःखानि क्षीयन्ते, प्रसन्नचेतसः बुद्धिः शीघ्रं स्थिरा भवति। अयुक्तस्य न बुद्धिः, न च भावन, अभावयतः शान्तिः नास्ति, अशान्तस्य कुतः सुखम्? यदा मनः इन्द्रियाणां अनुशरणं करोति, तदा नावं जलात् वातः इव तस्य प्रज्ञां हरति। तस्मात्, यस्य सर्वाणि इन्द्रियाणि निगृहीतानि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। या सर्वभूतानां रात्रिः, संयमी तत्र जागर्ति; येषु भूतानि जाग्रति, तस्य मुनेः रात्रिः सा। यथा आपः समुद्रं प्रविशन्ति, स समुद्रः स्थिरः एव, न आपः कामाः प्रसीदन्ति; स शान्तिं आप्नोति, न कामकामी। विहाय कामान् यः सर्वान्, निस्पृहः, निर्ममो, निरहङ्कारः, सः शान्तिम् आप्नोति। एषा ब्राह्मी स्थितिः, हे पार्थ; एतां प्राप्तः मोहितः न भवति; स्थित्वा अस्याम् अपि अन्तकाले ब्रह्मनिर्वाणं आप्नोति। ततः अर्जुनः पृच्छति—यदि ज्ञानं कर्मणः श्रेष्ठम् इति मन्यसे, हे जनार्दन, तर्हि मां घोरं कर्म कर्तुं किं प्रेरयसि, हे केशव? तव वाक्यैः मे बुद्धिः मोहिता इव विरोधेन; तस्मात्, एकं निश्चित्य ब्रूहि येन अहं श्रेयो आप्नुयाम्। श्रीभगवानुवाच—इमां लोके द्विविधा निष्ठा मया पूर्वा प्रोक्ता, ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां, कर्मयोगेन योगिनाम्। न कर्मणां अनारम्भात् पुरुषः नैष्कर्म्यं आप्नोति, न संन्यासात् केवलात् सिद्धिं आप्नोति। न हि कश्चित् क्षणमपि अकर्मकृत् अस्ति; सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः कर्म कर्तुं प्रवर्तते। यः इन्द्रियाणि संयम्य मनसा विषयान् स्मरन् तिष्ठति, सः मिथ्याचारः उच्यते। यः तु इन्द्रियाणि मनसा संयम्य, असक्तः कर्मेन्द्रियैः कर्म आरभते, सः श्रेष्ठः उच्यते। स्वकर्म कर्तव्यम्, कर्म हि अकर्मणः श्रेष्ठम्; शरीरयात्रा अपि ते अकर्मणः न सिद्ध्येत। यज्ञार्थात् अन्यः कर्म बन्धनम्, तस्मात् यज्ञार्थं कर्म कुर्वन् सङ्गं त्यक्त्वा कर्तव्यम्। सृष्ट्वा प्रजाः सह यज्ञेन प्रजापतिः पूर्वं उवाच—'अनेन प्रसविष्यध्वम्, एष वः कामधुक् अस्तु।' देवांश्च अनेन पोषयत, देवाः च वः पोषयन्तु; परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् आप्स्यथ।