कृष्णः अर्जुनं प्रति मधुरया वाणीं प्रवदन् तं आत्मस्वरूपं विवृणोति। सः उक्तवान्—“अयं आत्मा न कदापि भेद्यः, न च दह्यः, न च क्लेद्यः, न शोष्यः। सः नित्यः, सर्वगतः, स्थिरः, अचलः, सनातनः च। अयं अव्यक्तः, अचिन्त्यः, अविकार्यः इति उच्यते; अतः एतद्विज्ञाय त्वं शोचितुम् अर्हसि न। यदि अपि त्वं मन्यसे आत्मानं सदा जायमानं, सदा म्रियमानं च, तथापि महाबाहो, त्वं एवं शोचितुम् अर्हसि न। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च; तस्मात् अपरिहार्येऽर्थे त्वं शोचितुम् अर्हसि न। सर्वे जनाः आदौ अव्यक्तरूपे स्थिताः, मध्ये व्यक्ताः, अन्ते पुनः अव्यक्ताः, हे भारत; किमत्र शोचनीयम्? कश्चित् एतत् आश्चर्यवत् पश्यति, कश्चित् आश्चर्यवत् वदति, कश्चित् आश्चर्यवत् शृणोति, अपि च अन्यः शृण्वन् अपि न वेद। अयं देही सर्वेषु देहेषु नित्यं अविनाशी अस्ति, हे भारत; तस्मात् त्वं भूतानि शोचितुम् अर्हसि न। स्वधर्मम् अपि चावेक्श्य न विकम्पितुम् अर्हसि; क्षत्रियस्य हि धर्म्याद्ध्युद्धात् न अन्यत् श्रेयः अस्ति। यदृच्छया च उपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् युद्धम्, क्षत्रियाः लभन्ते, हे पार्थ, सदा धन्याः भवन्ति। यदि त्वं धर्म्यं युद्धं न करिष्यसि, तर्हि स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापं अवाप्स्यसि। लोकाः अपि तव अकृतिं कथयिष्यन्ति; सम्मानस्य च अपमानः मृत्यो अपि अधिकः। महायशाः महारथाः त्वां भयात् युद्धात् उपरतं मन्यन्ते; येषां त्वं पूर्वं मान्यः, ते त्वां लघुत्वं नयिष्यन्ति। शत्रवः अपि तव सामर्थ्यं निन्दन्ति; तद् दुःखात् किम् अधिकं? हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं, जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्; तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः। सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ, ततो युद्धाय युज्यस्व; एवं पापं न प्राप्स्यसि। एषा ते अभिहिता सांख्ये बुद्धिः; इमां शृणु योगे; बुद्ध्या युक्तः कर्मबन्धं प्रहास्यसि। नेह अभिक्रमनाशः अस्ति, प्रत्यवायः न विद्यते; स्वल्पमपि अस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्। अत्र एकैका बुद्धिः, हे कुरुनन्दन, व्यावसायिकी; अनन्ताश्च बुद्धयः अव्यवसायिनाम्। फूलवचनवेदवादिनः अविपश्चितः कामात्मनः स्वर्गपराः जन्मकर्मफलप्रदां क्रियां प्रवदन्ति; भोगैश्वर्यगति च अन्यत् न विद्यते इति मन्यन्ते। तेषां भोगैश्वर्यप्रवृत्तानां, तेषां चित्तं अपहृतम्; तेषां निश्चला बुद्धिः समाधौ न विधीयते। त्रैगुण्यविषया वेदाः; त्वं निस्त्रैगुण्यो भव, नित्यसत्त्वस्थः, निर्योगक्षेमः, आत्मवान्। यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके, तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः। कर्मणि एव अधिकारस्ते, मा फलेषु कदाचन; मा कर्मफलहेतुर्भूः, मा ते सङ्गः अस्तु अकर्मणि। योगस्थः कुरु कर्माणि, सङ्गं त्यक्त्वा, सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा; समत्वं योग उच्यते। दूरं हि अवरं कर्म बुद्धियोगात्, हे धनञ्जय; बुद्धौ शरणं अन्विच्छ; फलहेतवः अल्पबुद्धयः। बुद्धियुक्तः कर्मजं फलम् त्यक्त्वा उभे शुभाशुभे जहाति; तस्मात् योगाय युज्यस्व, योगः कर्मसु कौशलम्। बुद्धियुक्ताः कर्मजं फलं त्यक्त्वा जन्मबन्धं विनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्ति अनामयम्। यदा ते मोहकलिलं बुद्धिः व्यतितरिष्यति, तदा श्रुतस्य श्रुतस्य च त्वं निर्वैदं गमिष्यसि। यदा ते स्थितप्रज्ञस्य स्थितिधिः अचलाम् अवस्थितां, तदा योगं अवाप्स्यसि। अथ अर्जुनः पप्रच्छ—“स्थितप्रज्ञस्य का भाषा, समाधिस्थस्य केशव? कथं भाषेत, कथं आसीत, कथं व्रजेत इति?” भगवान् उवाच—“यदा पुरुषः सर्वान् कामान् मनोगतान् त्यक्त्वा आत्मन्येव आत्मना तुष्टः भवति, तदा सः स्थितप्रज्ञः इति उच्यते। दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः, सुखेषु विगतस्पृहः, वीतरागभयक्रोधः स्थितधीः मुनीः उच्यते। सर्वत्र अनभिस्नेहः, शुभाशुभप्राप्तौ न अभिनन्दति, न द्वेष्टि; तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। यदा सर्वान् इन्द्रियार्थान् इन्द्रियैः इव कूर्मः सर्वशः आङ्गानि संहरति, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः, रसवर्जम्; रसः अपि परं दृष्ट्वा निवर्तते। हे कौन्तेय, इन्द्रियाणि प्रमाथिनि बलात् मनः अपि हरन्ति प्रयत्नवताम्। तानि सर्वाणि संयम्य युक्तः आसीत मत्परः; तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गः तेषूपजायते; सङ्गात् संजायते कामः, कामात् क्रोधः अभिजायते। क्रोधात् भवति संमोहः, संमोहात् स्मृतिविभ्रमः, स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् प्रणश्यति।