सञ्जयः कथयति— यः कर्म दुःखदं केवलं दुःखात् त्यजति, वा देहदुःखभयात् परित्यजति, तस्य त्यागः राजसस्वभावः इति कथ्यते; एवं त्यक्त्वा फलं न प्राप्नोति। किन्तु, हे अर्जुन, यः नियतं कर्म केवलं कर्तव्यत्वात् करोति, सङ्गं च फलकामनां च त्यजति, तस्य त्यागः सात्त्विकः इति मन्यते। शुद्धात्मा, विवेकी, संशयरहितः त्यागी न कुशलं कर्म द्वेष्टि, न अकुशलं कर्म आसक्तः भवति; सः सात्त्विकत्यागे स्थितः। वस्तुतः, देहधारीणां सर्वाणि कर्माणि पूर्णतया परित्यक्तुं न शक्यन्ति; किन्तु यः कर्मणां फलं त्यजति, स एव साक्षात् त्यागी इति उच्यते। कर्मस्य त्रिविधं फलं—अप्रियं, प्रियं, मिश्रं—त्यागरहितानां मृत्युः अनन्तरं उपजायते; त्यागिनां तु कदापि न। हे महाबाहो, मे मतं शृणु, यानि पञ्च कारणानि ज्ञानशास्त्रे कर्मसिद्धये निर्दिष्टानि। तानि पञ्च कारणानि—आधिष्ठानं (देहः), कर्ता, करणानि, विविधाः चेष्टाः, दैवं च पंचमं। यत् कर्म कश्चित् देहेन, वाचा, मनसा वा आरभते—सत् वा, असत् वा—एतेषां पञ्च कारणानां प्रसादेन सम्पद्यते। यः अशुद्धबुद्ध्या आत्मानं कर्तारं केवलं पश्यति, सः तत्त्वं न पश्यति, विकृतबुद्धिः भवति। यः अहंकाररहितः, शुद्धबुद्धिः, सः सर्वान् एतान् हन्यापि, न हन्ति, न बध्यते। ज्ञानं, ज्ञेयम्, ज्ञाता—एते त्रयः प्रेरकाः कर्मणः; करणम्, कर्म, कर्ता—एते त्रयः कर्मणः अंगानि। गुणभेदेन ज्ञानं, कर्म, कर्ता त्रिविधं उच्यते; तानि यथार्थं शृणु। यया एकं अव्ययम् आत्मतत्त्वं सर्वेषु भूतेषु अविभक्तं विभक्तेषु पश्यति, सा ज्ञानं सात्त्विकम्। यया पृथग्भूतानि विविधानि सर्वेषु भूतेषु पृथक् पश्यति, सा ज्ञानं राजसम्। यया एकस्मिन कार्ये आसक्तः, तद् एव सर्वं मन्यते, तर्करहितं, असत्यं, तुच्छं—सा ज्ञानं तामसम्। यत् नियतं कर्म सङ्गरहितं, रागद्वेषरहितं, फलास्पृहा, तत् सात्त्विकं कर्म। यत् कर्म फलकामनया, अहंकारेण, महत् प्रयासेन क्रियते, तत् राजसम्। यत् कर्म मोहात् आरभ्यते, परिणामं, हानिं, अनर्थं, शक्यतां न विचिन्त्य, तत् तामसम्। यः कर्ता असङ्गः, अहंकाररहितः, धृतियुक्तः, उत्साही, सिद्ध्यसिद्ध्योः समः, सः सात्त्विककर्त्ता। यः कर्ता रागी, फलकामितः, लोभी, हिंसकः, अशुचिः, हर्षशोकयुक्तः, सः राजसः। यः कर्ता अयुक्तः, काठिनः, अहंकारी, कपटी, दुष्टः, आलसी, विषादी, विलम्बी, सः तामसः। हे धनञ्जय, बुद्धेः धृत्याः च गुणानुसारं त्रिविधं भेदं शृणु। यया बुद्ध्या कर्तव्यं, अकर्तव्यं, भयम्, अभयम्, बन्धः, मोक्षः, सत्त्वेन ज्ञायते, सा सात्त्विकी बुद्धिः। यया बुद्ध्या धर्माधर्मं, कर्तव्यं, अकर्तव्यं विपरीतं मन्यते, सा राजसी। यया बुद्ध्या अधर्मं धर्मं मन्यते, सर्वं विपरीतं पश्यति, सा तामसी। यया धृत्या मनः, प्राणं, इन्द्रियाणि अव्यभिचारिण्या योगेन धारयति, सा सात्त्विकी धृतिः। यया धृत्या धर्मकामार्थान् फलेन आसक्तः धारयति, सा राजसी। यया धृत्या निद्रां, भयम्, शोकम्, विषादम्, मदम् त्यक्तुं न इच्छति, सा तामसी। हे भारतश्रेष्ठ, सुखस्य त्रिविधं स्वरूपं शृणु। यत् अभ्यासेन आत्मबुद्धिसंयोगात् दुःखान्तं यति, आदौ विषवत्, परिणामे अमृतवत्, तत् सात्त्विकं सुखम्। यत् इन्द्रियसंयोगात् जातं, आदौ अमृतवत्, परिणामे विषवत्, तत् राजसिकं सुखम्। यत् निद्रालस्यप्रमादजं, आदौ परिणामे च मोहयति, तत् तामसिकं सुखम्। भूमौ, स्वर्गे वा, कश्चन प्राणी प्रकृतिजैः त्रिभिः गुणैः मुक्तः न अस्ति। ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः—एषां स्वभावजैः गुणैः कर्माणि विभाग्यन्ते। शमः, दमः, तपः, शौचम्, क्षान्तिः, आर्जवम्, ज्ञानम्, विज्ञानम्, आस्तिक्यम्—एते ब्राह्मणस्य स्वाभाविकाः कर्माणि। वीर्यम्, तेजः, धृति, कौशलम्, युद्धे अनपलायनम्, दानम्, ईश्वरभावः—एते क्षत्रियस्य। कृषिः, गोपालनम्, वाणिज्यम्—वैश्यस्य; सेवा—शूद्रस्य। स्वकर्मनिष्ठः पुरुषः सिद्धिम् आप्नोति; तस्य सिद्धिप्राप्तिं मम वाक्येन शृणु। यः स्वकर्मणा तद् आद्यं पूजयति, यतः सर्वभूतानि उत्पद्यन्ते, येन च सर्वं व्याप्यते, सः सिद्धिम् आप्नोति। स्वधर्मः दोषयुक्तः अपि, परधर्मात् श्रेष्ठः; स्वभावनिष्ठः कर्मणि, पापं न आप्नोति।