भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति उवाच—“हे पार्थ, ‘सत्’ इति शब्दः सतत्त्वे साद्भावे च प्रयुज्यते। यः कार्यः प्रशंसनीयः स च ‘सत्’ इति कथ्यते। यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः अपि ‘सत्’ इत्युच्यते, तथा तदर्थकर्म अपि ‘सत्’ इति निर्दिश्यते। यत् किंचिद् दत्तं, यत् तपः कृतं, यः यज्ञः वा, श्रद्धया विना यः क्रियते, तत् ‘असत्’ इति कथ्यते, हे पार्थ, स न इह न च परत्र अस्ति। एवं श्रुत्वा अर्जुनः पुनः प्रश्नं पप्रच्छ—“हे हृषीकेश, सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं मम वक्तुम् इच्छामि, तयोः च भेदं स्पष्टय।” तदा श्रीभगवान् उवाच—“काम्यकर्माणां परित्यागः सन्न्यासः इति पण्डितैः उच्यते, सर्वकर्मफलत्यागं त्यागः इति विद्वांसः वदन्ति। केचित् पण्डिताः पापत्वात् कर्म त्याज्यम् इति मन्यन्ते, अन्ये तु यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम् इति वदन्ति। शृणु मे तु निश्चितं मतं, हे भरतर्षभ। त्यागः त्रिविधः इति उच्यते। यज्ञदानतपःकर्म न कदापि त्याज्यम्, तानि कर्तव्यानि एव; यज्ञः दानं तपश्च अपि विदुषामपि पावनानि। किन्तु, तानि अपि आसक्त्या फलं त्यक्त्वा कर्तव्यानि; एष मे निश्चयः। नियतस्य कर्मणः त्यागः न उचितः, मोहात् त्यागः तु तामसः इति निगद्यते। दुःखात् वा देहव्यथाभयात् कर्तव्यं कर्म परित्यज्य यः त्यागः क्रियते, स राजसः इति कथ्यते, न स त्यागी फलं प्राप्नोति। यः तु नियतं कर्म कर्तव्यबुद्ध्या फलासङ्गं त्यक्त्वा करोति, स त्यागः सात्त्विकः इति गण्यते। यः शुद्धबुद्धिः संशयरहितः, न अप्रियं कर्म द्वेष्टि, न प्रियं कर्म आसक्तः, स त्यागी सात्त्विकः इति उच्यते। कायवन्तः सर्वकर्म परित्यक्तुं अशक्यं, कर्मफलत्यागी एव सः सन्न्यासी इति कथ्यते। त्रीणि कर्मणां फलानि—अनिष्टं, इष्टं, मिश्रं—त्यागिनां न विद्यन्ते, अ-त्यागिनां तु परे लोके सन्ति। पञ्च कारणानि कर्मसिद्धये ज्ञानेषु शृणु; अधिष्ठानं, कर्ता, करणानि, विविधाः चेष्टा, दैवं च पञ्चमम्। यत् किञ्चित् कर्म कायेना वा वाचा वा मनसा कृतं, न्याय्यं वा अन्याय्यं, एतेषां पञ्चानां कारणानां संयोगात् भवति। यः आत्मानं कर्तारं केवलं मन्यते, स मूढदृष्टिः; सः न पश्यति सम्यक्। अहङ्कारविमूढात्मा यः, सः पश्यत्यात्मानं कर्तारं; परं तु यः अहङ्कारविहीनः, बुद्धिशुद्धः, सः हन्ति अपि इमान् सर्वान्, न हन्ति न बध्यते। ज्ञानं, ज्ञेयम्, ज्ञाता—एते त्रयः प्रवर्तकाः; करणं, कर्म, कर्ता—एते त्रिविधः कर्मसंघातः। गुणभेदात् ज्ञानं कर्म कर्ता च त्रिविधाः इति श्रूयन्ते। यत् ज्ञानं येन सर्वेषु भूतेषु एकं अविभक्तं अव्ययम् एकत्वेन पश्यति, तत् ज्ञानं सात्त्विकम्। यत् तु पृथक्त्वेन नानाभावान् सर्वेषु भूतेषु पश्यति, तत् ज्ञानं राजसम्। यत् तु एकस्मिन्कर्मणि सर्वं अतिविलीनम्, तर्करहितम्, अशुद्धम्, अल्पम्, तत् तामसम्। नियतं कर्म, सङ्गरहितं, द्वेषरहितं, फलकाङ्क्षारहितं, तत् सात्त्विकम्। फलकामुकं, अहङ्कारयुक्तं, अत्युत्साहेन कृतं कर्म, तत् राजसम्। प्रमादात् आरभ्य, परिणामं, हानिं, क्षयं, शक्तिं अचिन्त्य, तत् तामसम्। यः कर्ता सङ्गरहितः, अहङ्काररहितः, धृतिसाहसमन्वितः, सिद्ध्यसिद्ध्योः तुल्यः, सः सात्त्विकः। फलकाङ्क्षी, लोभी, हिंस्रः, अशुचिः, हर्षशोकयुक्तः कर्ता राजसः। अयुक्तः, प्राकृतः, स्तब्धः, शठः, हर्षदुःखालसः, दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः। बुद्धेः धृतेः च गुणभेदं शृणु, हे धनञ्जय। या बुद्धिः धर्माधर्मयोः, कार्याकार्ययोः, भयाभययोः, बन्धमोक्षयोः यथावत् वेत्ति, सा सात्त्विकी। या तु धर्माधर्मयोः, कार्याकार्ययोः विपरीतं मन्यते, सा राजसी। या तु तमसा आवृता, अधर्मं धर्मरूपेण पश्यति, सा तामसी। या धृतिः योगेन अव्यभिचारिण्या चित्तेन्द्रियक्रियाः धारयति, सा सात्त्विकी। या तु धर्मकामार्थधृतेः फलेषु सङ्गेन धार्यते, सा राजसी। या तु स्वप्नभीतिदुःखशोकमदालस्येन न मुन्चति, सा तामसी। एवं, त्रिविधं सुखं अपि शृणु, हे भरतर्षभ। यत् अभ्यासेन लभ्यते, दुःखान्तं च, प्रारम्भे विषवत्, परिणामे अमृतोपमं, आत्मबुद्धिप्रसादजम्, तत् सुखं सात्त्विकम् इति उच्यते।