मनःप्रसादः सौम्यता मौनं आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः च — एषा मनसो तपः उच्यते। एतत् त्रिविधं तपः या उत्तमया श्रद्धया निःस्वार्थं नित्यम् आचरन्ति धीराः, तद् सात्त्विकं इति कथ्यते। यत् पुनः मानपूजार्थं वा दम्भेन क्रियते, तद् रजसं, अस्थिरं, असारं च इह निगद्यते। मोहात् आत्मनः क्लेशाय परपीडनाय च यत् तपः आचर्यते, तद् तामसम् इति स्मृतम्। यत् दानं यथोचिते देशे काले च पात्रे च निष्काम्यं दत्तं, ‘देयम्’ इति भावेन, अप्रत्युपकारिणे, तत् शुद्धं स्मृतम्। यत् पुनः प्रत्युपकारेच्छया फलाकाङ्क्षया वा कृत्स्नं वा दत्तं, तद् रजसं स्मृतम्। यत् अयुक्ते काले अयुक्ते देशे अपात्रे च अवमानपूर्वकं दत्तं, तद् तामसम् इति कथ्यते। ओम् तत् सत् इति त्रिविधं ब्रह्मणः नाम स्मर्यते; तेन ब्राह्मणाः वेदाः यज्ञाश्च पूर्वं विनिर्दिष्टाः। अतः ‘ओम्’ इति उच्चार्य, वेदविहिताः यज्ञदानतपांसि ब्रह्मविदः सदा आरभन्ते। ‘तत्’ इति उच्चार्य, फलासङ्गं त्यक्त्वा, मोक्षकाङ्क्षिभिः यज्ञतपःदानानि विविधानि क्रियन्ते। ‘सत्’ इति सत्यम् शुभं च अर्थे प्रयुज्यते, तथा सत्कर्मणि अपि ‘सत्’ शब्दः प्रयुज्यते। यज्ञतपःदानस्य निष्ठा अपि ‘सत्’ इति कथ्यते; तस्यैव च कारणाय कृतं कर्म अपि ‘सत्’ इति समाख्यातम्। श्रद्धया रहितं यत् यज्ञदत्तं तपः कृतं वा, तत् ‘असत्’ इति कथ्यते, हे पार्थ, न इह न च परत्र तस्य अस्ति। अथ अर्जुनः कृष्णं प्रति उवाच— “हे महाबाहो! संन्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं ज्ञातुम् इच्छामि, हे हृषीकेश, तयोः च भेदं मे वद, हे केशिनिषूदन।” श्रीभगवान् उवाच— “काम्यकर्मणां त्यागः संन्यासः इति प्राज्ञैः उच्यते; कर्मफलत्यागं पण्डिताः त्यागम् इति मन्यन्ते। केचित् पण्डिताः कर्म दोषरूपं इति त्याज्यम् आहुः, अन्ये तु यज्ञदानतपः कर्म न एव त्याज्यम् इति वदन्ति।” “मे वचनात्, हे भरतश्रेष्ठ, श्रुणु—त्यागः त्रिविधः इति निर्णीतः। यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्; एतानि अपि विदुषाम् आत्मविशुद्धये अवश्यं कार्याणि। किन्तु संगं फलत्यागं कृत्वा एव एतानि कार्याणि; एष मे निश्चयः उत्तमः। नियतस्य कर्मणः संन्यासः न उचितः; मोहात् त्यागः तु तामसः इति कथ्यते। दुःखात् शरीरिक्लेशात् वा कर्म त्यक्त्वा यः त्यागः स रजसः, तेन त्यागेन फलं न लभ्यते। यः पुनः नियतं कर्म केवलं कर्तव्यं इति संगं च फलत्यागं कृत्वा करोति, स त्यागः सात्त्विकः इति मतः। शुद्धबुद्धिः संशयरहितः त्यागी न दुष्कृत्यं द्वेष्टि, न च सुकृत्ये सङ्गं करोति; स एव सात्त्विकत्यागी इति स्थिरः। सर्वकर्मत्यागः शरीरीणां अशक्यः; यः तु कर्मफलत्यागं करोति, स एव सत्यत्यागी कथ्यते।” “कर्मणां अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं फलम् अतिरेक्य अपि त्याजिनां न भवति; त्यागिनां तु कदाचन न भवति। हे महाबाहो, पञ्च कारणानि मत्तः शृणु, यानि सर्वकर्मणां सिद्धये सांख्ये निर्दिष्टानि। अधिष्ठानं कर्ता करणं च पृथक् विधाः विविधाः चेष्टाः, देवः च पञ्चमः। शरीरेण वाचा मनसा वा यत् कर्म आरभ्यते, whether धर्म्यं वा अधर्म्यं, तस्य एते पञ्च हेतवः। तस्मात् यः केवलं आत्मानं कर्तारं मन्यते, स अपरिपक्वबुद्धिः, न यथावत् पश्यति।” “यः अहंभावरहितः, अशुद्धिबुद्धिः च, स एव सर्वान् एतान् हन्यन् अपि न हन्ति न बध्यते। ज्ञानं ज्ञेयं कर्ता च त्रिविधं प्रेरकं कर्मणाम्; करणं कर्म कर्ता च त्रिविधं कर्मसंग्रहः। गुणभेदेन ज्ञानं कर्म कर्ता च त्रिधा विभक्तं इति श्रुणु।” “यद् ज्ञानं येन सर्वेषु भूतेषु अविभक्तं एकं अविनाशि पश्यति, तद् सात्त्विकं विद्धि। यत् तु पृथक्त्वेन नानाभावान् सर्वेषु भूतेषु पश्यति, तद् रजसं विद्धि। यद् एकस्मिन् कृत्स्नं इव अयुक्तम्, अहेतुकम्, अल्पं च, तद् तामसम् इति कथ्यते।” “नियतं कर्म, सङ्गरहितं, अहंकाररहितं, अनपेक्ष्य फलम्, तद् सात्त्विकम् इति उच्यते। यत् तु काम्यफलसंयुक्तं, दम्भेन वा कृतं, तत् रजसं स्मृतम्। यत् तु मोहात् आरब्धं, अनपेक्ष्य परिणामं, हानिं, च अनुकूलत्वं, तद् तामसम् इति कथ्यते।” “कर्मफलासङ्गं त्यक्त्वा, अहंकारं न कृत्वा, धृत्या उत्साहेन युक्तः, सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः, स कर्ता सात्त्विकः इति कथ्यते। रागी कर्मफलप्रेप्सुः, लोभी, हिंस्रः, अशुचिः, हर्षशोकान्वितः, स कर्ता राजसः इति निगद्यते।” एवं श्रीभगवता अर्जुनाय धर्मस्य विविधं स्वरूपं, तपः, दानस्य, संन्यासस्य च भेदं, गुणत्रयविभागं च सम्यक् प्रतिपादितम्।