भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति पुनः उवाच—“हे कौन्तेय! ये मोहग्रस्ताः असुर्योनिषु प्रविश्य जन्मनि जन्मनि माम् अप्राप्य, अधमां गतिं यान्ति। त्रीणि द्वाराणि नरकस्य आत्मनः नाशनाय भवन्ति—कामः, क्रोधः, लोभश्च। तस्मात् एषां त्रयाणां त्यागः कर्तव्यः। यः एतानि नरकस्य अन्धकारद्वाराणि त्यक्त्वा वर्तते, सः स्वार्थाय प्रवृत्तः सन् परमां गतिं प्राप्नोति। यः पुनः शास्त्रविधिं उत्सृज्य स्वेच्छया आचरति, न सिद्धिं, न सुखं, न परां गतिं प्राप्नोति। अतः शास्त्रं ते प्रमाणं अस्तु कर्तव्यकर्तव्यनिश्चितौ। शास्त्रविधिं ज्ञात्वा इह कर्म कर्तव्यम्।” एवं श्रुत्वा अर्जुनः पप्रच्छ—“ये श्रद्धया युक्ताः शास्त्रविधिं उत्सृज्य यजन्ते, तेषां स्थितिः का, हे कृष्ण? सत्त्वमाहो रजः तम इति?” श्रीभगवान् उवाच—“त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां स्वभावजा—सात्त्विकी, राजसी, तामसी च। यथा श्रद्धा सः एव सः। सात्त्विकाः देवताः यजन्ति, राजसाः यक्षरक्षांसि, अन्ये तु तामसाः प्रेतगणान् भूतेषु च यजन्ति। ये पुनः शास्त्रविहितं त्यक्त्वा घोरं तपः आचरन्ति, दम्भमदयुक्ताः, कामरागबलान्विताः, ते शरीरस्थं भूतग्रामं च मां च अत्यन्तं पीडयन्ति, तान् असुरनिश्चयान् विद्धि। अन्नमपि त्रिविधं प्रियतमेभ्यः भवति; यज्ञः, तपः, दानं च त्रिविधं। तेषां भेदं शृणु। ये अन्नानि आयुः, सत्त्वं, बलं, आरोग्यं, सुखं, प्रीतिवर्धनानि, रस्यानि, स्निग्धानि, स्थिराणि, हृद्यानि च, तानि सात्त्विकप्रियाणि। तिक्तकटुकलवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनि, राजसप्रियाणि, दुःखशोकामयप्रदानि। यत् पुनः अतीतम्, गतरसं, पूति, पर्युषितं, उच्छिष्टं, अमेध्यं च, तद् तामसप्रियं। यः यज्ञः शास्त्रविहितः, अफलाकाङ्क्षिभिः, कर्तव्य इति मनसा निष्चयेन यज्यते, सः सात्त्विकः। यः पुनः फलकामैः वा दम्भार्थं वा क्रियते, सः राजसः। विधिविरुद्धः, अन्नदानरहितः, मन्त्रहीनः, दक्षिणाहीनः, श्रद्धाविवर्जितः यज्ञः तामसः इति कथ्यते। देवतद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं, शौचं, आर्जवम्, ब्रह्मचर्यं, अहिंसा च—एतत् कायिकं तपः। अनुद्वेगकरं वाक्यं, सत्यम्, प्रियं, हितं, स्वाध्यायाभ्यसनं च—एतत् वाङ्मयं तपः। मनः प्रसादः, सौम्यता, मौनम्, आत्मविनिग्रहः, भावसंशुद्धिः—एतत् मानसतपः। एतत्त्रिविधं तपः श्रद्धया परया तप्तं, अफलाकाङ्क्षिभिः, सात्त्विकम् उच्यते। यत् पुनः मानपूजार्थं, सत्कारार्थं, दम्भेन क्रियते, तद् राजसम्, चपलम्, अशाश्वतम्। मूढग्रहैः यत् तप्यते, शरीरपीडनाय, परपीडनाय वा, तद् तामसम्। यत् दानम्, कर्तव्यं इति दीयते, अपेक्षारहितम्, देशे काले च पात्रे च, तद् सात्त्विकम्। यत् पुनः प्रत्युपकारार्थं, फलमुद्दिश्य वा, दूःखेन दीयते, तद् राजसम्। देशकालविपरीते, अपात्रे, अवज्ञया, अपमानपूर्वकं दीयते, तद् तामसम्। ‘ॐ तत् सत्’ इति ब्रह्मणः त्रिविधं नाम, येन ब्राह्मणाः, वेदाः, यज्ञाः च पूर्वं विनियुक्ताः। तस्मात् ब्रह्मविदः यज्ञदानतपः क्रियासु प्रवृत्ताः सदा ‘ॐ’ इति उच्चार्यैव आरभन्ते। ‘तत्’ इति उच्चार्य, मोक्षकाङ्क्षिभिः, फलं न इच्छद्भिः, विविधाः क्रियाः यज्ञदानतपः च क्रियन्ते। ‘सत्’ शब्दः सत्तायां साधुत्वे च प्रयुज्यते; उत्तमकर्मसु अपि ‘सत्’ इति उच्यते। यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः, क्रियापि तेषां ‘सत्’ इति कथ्यते। यत् यत् यज्ञदानतपः क्रियते श्रद्धया रहितम्, तत् ‘असत्’ इति निगद्यते; न इह, न परत्र च। एवम् अर्जुनः पुनः पप्रच्छ—“त्यागस्य च संन्यासस्य च तत्त्वं वेदितुम् इच्छामि, हे हृषीकेश, तयोः च भेदं ब्रूहि।” श्रीभगवान् उवाच—“काम्यानां कर्मणां संन्यासं पण्डिताः विदुः; सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुः प्राज्ञाः त्यागम्। केचित् पण्डिताः पापात् कर्म त्याज्यम् इति वदन्ति; अन्ये पुनः यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् इति आहुः। मम वचनं शृणु—त्यागः त्रिविधः इति निःश्रेयसं निर्णयं। यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्; कर्तव्यानि एव। यज्ञदानतपः अपि विदुषाम् अपि पावनानि। किन्तु एतानि अपि कर्तव्यानि, सङ्गं फलत्यागं कृत्वा। एषः मे निश्चयः, परमः मतः। नियतस्य कर्मणः संन्यासः तु न उचितः; मोहात् त्याजितं कर्म तामसम् इति निगद्यते।