श्रीभगवान् उवाच — अहं ब्रह्मणः प्रतिष्ठा अस्मि, अमृतस्य च अव्ययस्य, शाश्वतधर्मस्य च, सुखस्य च एकान्तस्य आधारः। अक्षरं अश्वत्थं वृक्षं उपरि मूलम् अधः शाखाः यः वेदविद् इति वेदवादिनः कथयन्ति; तस्य पत्राणि वेदाः, यः एतं वेत्ति स वेदवित् इति। तस्य शाखाः गुणैः पोषिताः अधः ऊर्ध्वं च विस्तृताः, विषयाः तस्य कुसुमानि, अधः प्रसारिताः तस्य मूलानि कर्मबन्धनैः मनुष्यलोकं बध्नन्ति। तस्य स्वरूपं न दृश्यते, न अन्तः, न आदिः, न प्रतिष्ठा; दृढमूलं अश्वत्थं वैराग्यदृढेन कर्तरेण छित्वा, ततः तं मार्गं अन्वेष्टव्यम्, यस्य प्राप्त्या पुनः न निवर्तन्ति। आदिपुरुषं शरणं प्रपद्ये, यतः पुरातनः प्रवाहः प्रवृत्तः। अहंकारमोहवर्जिताः, सङ्गदोषविजिताः, आत्मन्येव नित्यस्थिताः, कामरागविवर्जिताः, सुखदुःखद्वन्द्वविमुक्ताः, अव्यभिचारिणः, ते अक्षरं पदं प्राप्नुवन्ति। न सूर्यः, न चन्द्रः, न अग्निः तद् प्रकाशयति; यत्र गत्वा न निवर्तन्ति, तत् मे परमं धाम। मम एव अंशः जीवभूतः, प्रकृतिस्थान् मनःषड् इन्द्रियाणि आकर्षति। शरीरं प्राप्त्वा वा त्यक्त्वा, यथा वायुः गन्धान् समादत्ते, तथा इन्द्रियाणि मनः च गृह्णाति। श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शनं, रसना, घ्राणं, मनः च अधिष्ठाय विषयान् उपभुङ्क्ते। मूढाः न पश्यन्ति यदा गच्छति, स्थाति, वा उपभुङ्क्ते गुणान्वितः; ज्ञानचक्षुषः तु पश्यन्ति। यतन्तः योगिनः आत्मनि एव तं पश्यन्ति; किंतु अयुक्ताः, अचेतसः, अपश्यन्ति। सूर्ये स्थितं यत् तेजः विश्वं प्रकाशयति, चन्द्रे, अग्नौ च यत् तेजः, तत् मम तेजः एव। पृथिवीं प्रविश्य, अहं सर्वाणि भूतानि धारयामि ओजसा; सोमरूपेण, ओषधीनां रसात् पुष्णामि। अग्निरूपेण, जीवेषु स्थित्वा, प्राणापानसमायुक्तः, चतुर्विधं अन्नं पचामि। सर्वेषु हृदयं स्थित्वा, स्मृति, ज्ञान, अपोहनं मत्तः एव; सर्वैः वेदैः मम एव वेद्यम्; वेदान्तकृत्, वेदविद् अहम्। द्वौ इमौ पुरुषौ लोके, क्षरः च अक्षरः च; सर्वाणि भूतानि क्षरः, अक्षरः तु कुतस्थः उच्यते। अन्यः परमात्मा, उत्तमः पुरुषः, यः त्रिलोक्यं आविश्य बिभर्ति, अव्ययः ईश्वरः। अहं क्षरात् अपि अतीतः, अक्षरात् अपि उत्तमः, अतः लोकः वेदश्च माम् पुरुषं परमं विदुः। यः माम् एवं परमं पुरुषं अविद्यावर्जितः वेत्ति, स सर्वं वेत्ति, भक्त्या मां उपासते। एषा गुप्ततमं शास्त्रं मया उक्तं; एतद् ज्ञात्वा, पुरुषः सर्वकर्मसु बुद्धिमान् भवति। श्रीभगवान् पुनः उवाच — अभयम्, मनःशुद्धिः, ज्ञानयोगव्यवस्थितिः, दानम्, दमः, यज्ञः, स्वाध्यायः, तपः, आर्जवम्; अहिंसा, सत्यम्, क्रोधवर्जनम्, त्यागः, शान्तिः, दोषानुदर्शनम्, दया, अलोलुप्त्वम्, मर्दवम्, लज्जा, अचापलम्; तेजः, क्षमा, धृति, शौचम्, अद्रोहः, नातिमानिता — एताः दैवी सम्पदः जन्मनः भवन्ति। दम्भः, दर्पः, अभिमानः, क्रोधः, पारुष्यम्, अज्ञानम् — एताः असुरी सम्पदः जन्मनः भवन्ति। दैवी सम्पदः मोक्षाय, असुरी बन्धनाय; मा शुचः पाण्डव, दैवी सम्पदः तव जन्म। द्वौ इमौ सृष्टौ लोके, दैवी च असुरी च; दैवी विस्तरेण उक्ता, असुरी मे शृणु। असुरीजनाः न कर्मणः मार्गं, न त्यागस्य; न शौचम्, न आचारः, न सत्यम्। ते वदन्ति — जगत् असत्यम्, अप्रतिष्ठम्, अनीश्वरम्; केवलम् कामोत्थम्, अन्यत् न अस्ति। एतद् दृष्ट्वा, आत्मनः नष्टाः, अल्पबुद्धयः, क्रूरकर्मणः, जगत् विनाशाय प्रवर्तन्ते। अतृप्तकामाः, दम्भदर्पमदन्विताः, मोहात् मिथ्यावादिनः, अशुचिव्रताः; अनन्तं चिन्ताम् आश्रित्य, क्षणिके मृत्युशेषे, कामभोगपरायणाः, एतद् अस्ति इति निश्चिताः। शतशः आशापाशैः बद्धाः, कामक्रोधपरायणाः, अन्यायेन धनसञ्चयाय यत्नवन्तः। अद्य मया इदम् प्राप्तम्, इदम् इच्छामि, इदम् मम, पुनः मम भविष्यति। सत्रुं हतम्, अन्यान् हनिष्यामि; अहं ईश्वरः, अहं भोक्ता, सिद्धः, बलवान्, सुखी। धनवान्, कुलीनः, को मम तुल्यः? यज्ञं दास्यामि, दास्यामि, मोदिष्ये; मोहात्, अज्ञानात्, बहुधा चिंतिताः, मोहजालपरिवेष्टिताः, कामभोगेषु आसक्ताः, अशुचौ नरके पतन्ति। बहुविचारपरिभ्रान्ताः, मोहजालपरिवेष्टिताः, कामभोगेषु आसक्ताः, अशुचौ नरके पतन्ति। आत्मसम्भाविताः, स्तब्धाः, धनमदन्विताः, यज्ञं नाममात्रं कर्तुम्, धर्मविरुद्धम्, दम्भेन यजन्ति। अहंकारबलदर्पकामक्रोधान्विताः, आत्मन्य् अन्येषु च मां द्वेष्ट्वा, द्वेषपरायणाः। क्रूराः, द्वेष्याः, अधमाः, तान् अहम् असुरीषु योनिषु पुनः पुनः संसारचक्रे अधोक्षिपामि। एवं श्रीभगवान् अर्जुनाय गुप्तं शास्त्रं, जीवस्य स्वरूपं, दैवी-असुरी सम्पदः, मोक्षबन्धनयोः कारणानि च, स्नेहपूर्वकं विवृणोति।