सत्त्वात् ज्ञानं उत्पद्यते, रजसः तु लोभ एव, तमसः प्रमादमोहौ अविद्या च जायन्ते। सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, राजसाः मध्ये तिष्ठन्ति, तामसाः अधो गच्छन्ति। यदा द्रष्टा कर्तारं अन्यं न पश्यति, गुणेभ्यः परं वेत्ति, तदा स मम भावं आप्नोति। एतान् त्रीन् गुणान् अतीत्य देही जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतत्वं प्राप्नोति। अर्जुनः उवाच— हे प्रभो, केन चिह्नेन त्रीन् गुणान् अतीतः ज्ञायते? किम् आचारः तस्य? कथं एतान् गुणान् अतीति? श्रीभगवान् उवाच— प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहं च न द्वेष्टि समुदितानि, न नुष्णुते प्रवृत्तानि। उदासीनवद् आसीनः गुणैः न विचाल्यते, गुणाः वर्तन्त इति एव जानाति, न चलति। सुखदुःखेषु समः, आत्मनि स्थितः, काञ्चनमृत्तिकालोष्ठेषु च तुल्यदृष्टिः, प्रियाप्रिये तुल्यः, स्थिरः, स्तुत्यपवादयोः समः। मानापमानयोः समः, मित्रशत्रुषु च तुल्यः, सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः उच्यते। यो मयि अनन्यभक्त्या सेवते, स गुणान् अतीत्य ब्रह्मभूतः भवति। अहं हि ब्रह्मणः आधारः, अमृतस्य अव्ययस्य च, शाश्वतधर्मस्य च, ऐकान्तिकस्य च सुखस्य। श्रीभगवान् पुनः उवाच— ऊर्ध्वमूलं अधःशाखम् अश्वत्थं अहुः अव्ययम्, यस्य पत्राणि वेदानि; यः तम् वेद, स वेदवित्। तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धाः अधश्चोर्ध्वं प्रसृताः, विषयप्रवाला; अधः मूलानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके सन्ति। न तस्य रूपं इह तथा दृश्यते, न अन्तः, न आदिः, न सम्भवः; दृढमूलम् अश्वत्थं असङ्गशस्त्रेण छित्वा ततः तत् पदं अन्वेष्टव्यम्, यत्र गत्वा न निवर्तन्ते; आद्यं पुरुषं प्रपद्ये, यस्मात् प्रवृत्तिः पुराणी। निर्मानमोहा जितसङ्गदोषाः, आत्मन्येव स्थिताः, कामाः परित्यक्ताः, द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैः, अमूढाः तत् अव्ययं पदं गच्छन्ति। न तं सूर्यः प्रकाशयति, न चन्द्रमाः, न अग्निः; यत् गत्वा न निवर्तन्ते, तत् मम परमं धाम। ममैवांशः जीवभूतः सन्, प्रकृतिस्थानि इन्द्रियाणि मनः च आकर्षति। यदा ईश्वरः शरीरं गृह्णाति, यदा च उत्सृजति, तदा तानि एव आदत्ते, यथाऽनिलः गन्धान् वायुः संकर्षति। श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणं च, एवम् मनः च, अधिष्ठाय विषयान् उपभुङ्क्ते। विमूढाः एनं न पश्यन्ति गच्छन्तं वा स्थितं वा भुञ्जानं वा गुणान्वितम्; ज्ञाचक्षुषः तु पश्यन्ति। यतन्तः योगिनः एनं पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम्; अचिताः, अयुक्ताः, अपश्यन्ति। यद् आदित्यगतं तेजः, जगत् भासयते अखिलम्, यत् च चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ, तत् तेजः विद्धि मामकम्। गाम् आविश्य च भूतानि धारयाम्यहम्, सोमः भूत्वा ओषधीः पुष्णामि। अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणापानसमायुक्तः, पचाम्यन्नं चतुर्विधं देहिषु। सर्वस्य चाहं हृदि स्थितः; मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च। वेदैः च सर्वैः अहम् एव वेद्यः, वेदान्तकृद् वेदविद् एव च अहम्। द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरः च अक्षर एव च; सर्वाणि भूतानि क्षरः, कूटस्थः अक्षरः उच्यते। उत्तमः पुरुषः अन्यः परमात्मा इति उदाहृतः, यो लोकत्रयम् आविश्य बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः। यस्मात् क्षरात् अपि अति अहम्, अक्षरात् अपि च उत्तमः, अतः अस्मि लोके वेदे च पुरुषोत्तमः इति प्रसिद्धः। यो माम् एवम् असम्मूढः जानाति पुरुषोत्तमम्, स सर्ववित्, भक्त्या माम् सर्वभावेन उपासते। इति एषा गुप्ततमं शास्त्रम् मया उक्तम्, अनघ; एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यः च भारत। श्रीभगवान् पुनरुवाच— अभयं, सत्त्वसंशुद्धिः, ज्ञानयोगव्यवस्थितिः, दानं, दमः, यज्ञः, स्वाध्यायः, तपः, आर्जवम्; अहिंसा, सत्यम्, अक्रोधः, त्यागः, शान्तिः, अपैशुनम्, दया भूतेषु, अलोलुप्त्वम्, मार्दवम्, ह्रीः, अचापलम्; तेजः, क्षमा, धृतिः, शौचम्, अद्रोहः, नातिमानिता— एतानि दैवी सम्पदं अभिजातस्य भारत। दम्भः, दर्पः, अभिमानः, क्रोधः, पारुष्यम्, अज्ञानम्— एतानि आसुरी सम्पदं अभिजातस्य पार्थ। दैवी सम्पद् मोक्षाय, आसुरी निबन्धाय; मा शुचः पाण्डव, दैवी सम्पदं अभिजातः असि। द्वौ भूतसर्गौ लोके अस्मिन्— दैवी, आसुरी च; दैवी विस्तरशः प्रोक्ता, आसुरीं श्रृणु मे। प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुः आसुराः; न शौचं, न आचारः, न सत्यम् एषु। अहुः असत्यम्, अप्रतिष्ठं, अपिश्वरम् जगत्; कामहैतुकम्, अन्यत् किंचित् न अस्ति। एवं दृष्टिम् अवष्टभ्य, नष्टात्मानः, अल्पबुद्धयः, घोरकर्माणः, क्षयाय जगतः उपजायन्ते।