कौन्तेय, रजोगुणः रागात्मकः सञ्जायते तृष्णासङ्गसमुद्भवः; सः कर्मसङ्गेन देहिनं बध्नाति। तु तमोगुणं मोहजनकं अज्ञानसमुत्थं विद्धि, यः प्रमादालस्यनिद्राभिः सर्वदेहिनः बध्नाति, हे भरत। सत्त्वं सुखसङ्गेन बध्नाति, रजः कर्मसङ्गेन, तमः तु ज्ञानावरणेन प्रमादसङ्गेन बध्नाति। यदा रजस्तमसी अभिभूत्य सत्त्वं प्रवर्धते, तदा सत्त्वस्य प्रभवः स्यात्, हे भरत। यदा सत्त्वं तमश्च निबद्धौ, रजः प्रवर्तते; एवं सत्त्वरजसी निबद्धे तु तमः प्रवर्तते। अस्मिन्शरीरे यदा सर्वद्वारेषु प्रकाशः उपजायते, तदा सत्त्वस्य वृद्धिं विद्यात्। लोभः प्रवृत्तिः कर्मणां आरम्भः अशमः स्पृहा च—एते रजसः प्रवृद्धे जायन्ते। अज्ञानं प्रमादः आलस्यं मोहः—एते तमसः प्रवृद्धे जायन्ते। यदा देही सत्त्वसम्पत्तौ काले म्रियते, तदा परमविदां विशुद्धान् लोकान् प्राप्नोति। रजसि मृतः कर्मसङ्गिषु जन्म लभते; तमसि मृतः मूढयोनिषु जायते। शुभस्य कर्मणः फलम् शुद्धं सत्त्विकं स्मृतम्; रजसः दुःखं फलम्, तमसः अज्ञानमेव। सत्त्वात् जायते ज्ञानं, रजसः लोभ एव, तमसः प्रमादमोहौ अज्ञानं च जायते। सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, रजसः मध्ये तिष्ठन्ति, तमसः अधो गच्छन्ति। यदा द्रष्टा अन्यं कर्तारं न पश्यति, गुणेभ्यः परं वेत्ति, सः मदीयं भावं प्राप्नोति। एतान् गुणान् अतीत्य देही शरीरसमुत्थान् जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतत्वं प्राप्नोति। अर्जुनः उवाच—हे प्रभो, गुणत्रयातीतस्य किं लक्षणं? कथं आचरणं? कथं एतान् गुणान् अतीति? श्रीभगवानुवाच—प्रकाशं प्रवृत्तिं मोहं यदा आगच्छन्ति, न द्वेष्टि; न च यदा निवर्तन्ते तेषु काङ्क्षति। उदासीनवदासीनः गुणैः न विकम्प्यते, ‘गुणा एव वर्तन्ते’ इति ज्ञात्वा न चलति। सुखदुःखेषु समः, आत्मनि स्थितः, काञ्चनमृत्तिकालोहेषु समदर्शनः, प्रियाप्रिये तुल्यः, स्थिरः, आत्मस्तुतिनिन्दायाम् समः। मानापमानयोः समः, मित्रशत्रुषु च समः, सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः इति उच्यते। यो मयि अनन्यभक्त्या सेवते, सः एतान् गुणान् अतीत्य ब्रह्मभूतः भवति। अहं ब्रह्मणः आधारः, अमृतस्य अव्ययस्य च, शाश्वतधर्मस्य च, अनन्तसुखस्य च। श्रीभगवानुवाच—ऊर्ध्वमूलं अधःशाखं अश्वत्थं प्राहुः अव्ययम्, यस्य पत्राणि वेदाः; यः वेदसारं वेत्ति, सः वेदवित्। तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धाः अधश्चोर्ध्वं विस्तृताः, विषयप्रवाला, अधश्च मूलानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके बध्नन्ति। न तस्य रूपं तथा इह दृश्यते, न अन्तः, न आदिः, न च प्रतिष्ठा; दृढमूलमेतम् अश्वत्थं असङ्गशस्त्रेण छित्वा— ततः तत्पदं परिमार्गितव्यं, यस्य प्राप्त्या न निवर्तन्ते पुनः; तं आदिपुरुषं प्रपद्ये, यतः प्रवृत्तिः प्राचीनः प्रसृता। निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः, आत्मविद्या नित्याः, कामाः परित्यक्ताः, द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः, अमूढाः तद् अव्ययं पदं गच्छन्ति। न तत्र सूर्यः, न चन्द्रः, न अग्निः प्रकाशयन्ति; यत् गत्वा न निवर्तन्ते, तत् मम परमं धाम। मम एव अंशः जीवभूतः, प्रकृतिस्थान् मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि आकर्षति। शरीरं यदा अधिष्ठाय, यदा अपि उत्सृजति, गृहीत्वैतानि इव वायुः गन्धान् वशात्। श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं रसनं घ्राणं च, मनः च, विषयान् उपसेवते। यः देहे स्थितः गुणैः युक्तः यदा गच्छति, यदा वा तिष्ठति, यदा अनुभवति, मूढाः न पश्यन्ति; पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः। यतन्तः योगिनः तम् आत्मन्येव पश्यन्ति, अयुक्ताः अपि यतन्तः न एनं पश्यन्ति। सूर्ये स्थितं तेजः येन इदं जगत् प्रकाश्यते, यच्च चन्द्रमसि, यच्च अग्नौ, तत् विद्धि मामकं तेजः। अहं पृथिव्यां प्रविश्य भूतानि धारयामि, सोमो भूत्वा ओषधीः पुष्णामि। अग्निरूपः भूत्वा देहे, प्राणापानसमायुक्तः, चतुर्विधं अन्नं पचाम्यहम्। सर्वस्य हृदि सन्निविष्टः, मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च; वेदैः सर्वैः अहमेव वेद्यः, वेदान्तकृद् वेदविदेव च अहम्। द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च; सर्वाणि भूतानि क्षरः, कूटस्थः अक्षरः उच्यते। उत्तमः पुरुषः अन्यः परात्मा, यः त्रिलोकं आविश्य बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः। यस्मात् अहं अक्षरात् अपि परः, अतः अस्मि लोके वेदे च पुरुषोत्तमः इति प्रसिद्धः। यः मामेवमसंमूढः जानाति पुरुषोत्तमं, सः सर्वविद्, भक्त्या मां सेवते, हे भारते।