श्रीभगवान् अर्जुनं प्रति कथायाम् एवमुपदिशति— यः परमात्मा अनादिः निर्गुणः च, सः अव्ययः अस्ति। शरीरस्थः अपि, हे कौन्तेय, न किञ्चित् कर्म करोति, न च दूष्यते। यथा सर्वगतं आकाशं सूक्ष्मत्वात् न उपतप्यते, तथा आत्मा अपि शरीरस्थः सर्वत्र स्थितः सन् न दूष्यते। एकः सूर्यः इदं जगत् यथा प्रकाशयति, एवं क्षेत्रज्ञः अपि समग्रं क्षेत्रं प्रकाशयति, हे भारत। यः ज्ञानचक्षुषा क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोः भेदं पश्यति, भूतप्रकृतिमुक्तिं च वेद, सः परमं गच्छति। श्रीभगवान् पुनः अर्जुनं प्रति परं ज्ञानं सर्वज्ञानानां उत्तमं वक्तुम् आरभते, यत् ज्ञात्वा सर्वे ऋषयः अस्मात् संसारात् परमं सिद्धिं प्राप्तवन्तः। तत् ज्ञानं आश्रित्य, ते मम सदृशाः जाताः; सृष्टौ न जायन्ते, प्रलये न व्यथन्ते। मम महद् ब्रह्म योनिः; तत्र अहं बीजं दधामि। तस्मात्, हे भारत, सर्वभूतानां उत्पत्तिः भवति। यानि यानि रूपाणि सर्वयोनिषु उत्पद्यन्ते, तेषां महद् ब्रह्म योनिः, अहं बीजप्रदः पिता च। सत्त्वं, रजः, तमः—एते गुणाः प्रकृतेः उत्पन्नाः, अव्ययम् आत्मानं शरीरस्थं बध्नन्ति, हे महाबाहो। तेषु सत्त्वं शुद्धत्वात् प्रकाशकं अनामयम्, किन्तु सुखसंगेन ज्ञानसंगेन च बध्नाति, हे अनघ। रजः तु रागात्मकं, तृष्णासंगसमुद्भवम्; कर्मसंगेन देहिनं बध्नाति, हे कौन्तेय। तमः तु अज्ञानसमुद्भवम्, सर्वदेहिनां मोहनं; प्रमादालस्यनिद्राभिः बध्नाति, हे भारत। सत्त्वं सुखेन बध्नाति, रजः कर्मणा, तमः तु ज्ञानावृत्य प्रमादेन बध्नाति। यदा रजस्तमसी अभिभूय सत्त्वं प्रबलं भवति, तदा सत्त्वस्य वृद्धिं वेदितव्यं, हे भारत। यदा सत्त्वतमसी उपशम्य रजः प्रवर्तते; तथैव यदा सत्त्वराजसी उपशम्य तमः प्रवर्तते। शरीरस्थः यदा सर्वद्वारेषु प्रकाशः जायते, तदा सत्त्वस्य वृद्धिं वेदितव्यं। लोभः, प्रवृत्तिः, कर्मारम्भः, असंमः, स्पृहा—एते रजसः वृद्धौ जायन्ते, हे भारतश्रेष्ठ। तमसः वृद्धौ तु अज्ञानं, प्रमादः, आलस्यं, मोहः जायन्ते, हे कुरुनन्दन। यदा देहधारी सत्त्वप्रधानः मृत्युम् आप्नोति, सः शुद्धानां उत्तमविदां लोकान् प्राप्नोति। रजसि मृतः कर्मसक्तानां मध्ये जन्म प्राप्नोति; तमसि मृतः मूढयोनिषु जायते। शुभकर्मणः फलम् शुद्धं सत्त्विकं, रजसः दुःखम्, तमसः अज्ञानम् इति कथ्यते। सत्त्वात् ज्ञानम् जायते, रजसः तु केवलं लोभः, तमसः तु प्रमादः, मोहः, अज्ञानं च। सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, रजस्थाः मध्ये तिष्ठन्ति, तमस्थाः अधो गच्छन्ति। यदा दृष्टा गुणेषु कर्तारं न पश्यति, गुणातीतं च वेत्ति, सः मम भावं प्राप्नोति। एतेषु त्रिषु गुणेषु शरीरसम्भवेषु अतीत्य, देहधारी जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतत्वं प्राप्नोति। अर्जुनः पृच्छति—हे भगवन्, गुणातीतस्य किं लक्षणम्? किम् आचारः? कथं एतान् गुणान् अतीति? श्रीभगवान् उत्तरम् ददाति—प्रकाशं, प्रवृत्तिं, मोहं यदा जायते, न द्वेष्टि; यदा नष्टं भवति, न इच्छति। उपेक्षायां स्थितः, गुणेषु न विकम्प्यते; 'गुणाः वर्तन्ते' इति ज्ञात्वा न चलति। सुखदुःखेषु समः, आत्मन्येव स्थितः, काष्ठपाषाणसुवर्णेषु समः, प्रियाप्रिये समः, स्थिरः, आत्मस्तुति-निन्दायोः समः। मानापमानयोः समः, मित्रारिणोः समः, सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः इति उच्यते। यो माम् अनन्यभक्त्या सेवते, सः एतान् गुणान् अतीत्य ब्रह्मभावं अर्हति। अहं ब्रह्मणः आधारः, अमृतस्य अव्ययस्य, शाश्वतधर्मस्य, सुखस्य च परमस्य। श्रीभगवान् पुनः अश्वत्थवृक्षस्य उपमाम् उपदिशति—अक्षरं अश्वत्थं ऊर्ध्वमूलं अधःशाखं वेदपत्रं उच्यते; यः एतं वेत्ति, सः वेदवित्। तस्य शाखाः अधः ऊर्ध्वं च गुणप्रवृद्धाः, विषयप्रसवाः, अधःमूलानि कर्मानुबन्धिनि मनुष्यलोकं सन्ति। तस्य रूपम् न इह दृश्यते, न अन्तः, न आदिः, न स्थितिः; दृढमूलं अश्वत्थं वैराग्यदृढेन कर्तरि छित्वा, तत्पदं अन्वेष्टव्यम्, यत्र गत्वा न निवर्तन्ते; तं आदिपुरुषं शरणं प्रपद्ये, यतः प्राचीनः प्रवाहः प्रवृत्तः। अहंकारमोहाद्याः जिताः, आत्मन्येव नित्या स्थिताः, कामाः परित्यक्ताः, द्वन्द्वैः विमुक्ताः, अव्ययम् पदम् प्राप्नुवन्ति। न सूर्यः, न चन्द्रः, न अग्निः तद् प्रकाशयति; यत्र गत्वा न निवर्तन्ति, तत् मम परमं धाम। मम एव अंशः सनातनः जीवभूतः प्रकृतिस्थान् मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि आकर्षति। यदा ईश्वरः शरीरं लभते, यदा च तस्मात् निर्गच्छति, तदा इन्द्रियाणि च मनः अपि गृहित्वा गच्छति, यथा वायुः गन्धान् यत्र यत्र वर्तन्ते। श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शं, रसना, घ्राणं, मनः च अधिष्ठाय, सः विषयान् उपभुङ्क्ते। एवं श्रीकृष्णः अर्जुनाय सनातनधर्मस्य गूढं रहस्यं स्नेहपूर्वकं प्रकाशयति।