पुरुषः प्रकृतिस्थः प्रकृतिजैः गुणैः रमते। तेषु गुणेषु आसक्तिः तस्य शुभाशुभयोः योनिषु जन्मस्य कारणं भवति। अस्मिन् देहे परमात्मा अपि साक्षी अनुमन्ता भर्ता भोक्ता महेश्वरः परमात्मा इति च कथ्यते। यः पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह यथावत् जानाति, स पुनः जन्म न प्राप्नोति, यथायोगं वर्तमः अपि। केचित् ध्यानयोगेन आत्मानं आत्मनि पश्यन्ति, केचित् ज्ञानमार्गेण, अन्ये कर्ममार्गेण। अपरः, एतेषां ज्ञानं न जानन्तः, अन्येभ्यः शृण्वन्ति, तैः श्रद्धया उपास्यन्ति; ते अपि श्रवणपरायणा मृत्युम् अतिक्रान्ति। यद्यपि स्थावरजङ्गमं यत् किञ्चित् भूतं जायते, तत् क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोः संयोगात् एव उत्पन्नं भवति, हे भारतश्रेष्ठ। यः परमेश्वरं सर्वेषु भूतेषु समं पश्यति, विनश्वरं विनश्वन्ति, स एव यथार्थदर्शी। सर्वत्र समं ईश्वरं पश्यन्, आत्मनः आत्मनं न हिंसति, तेन परमं गतम् प्राप्नोति। यः सर्वाणि कर्माणि प्रकृत्या एव कृतानि पश्यति, आत्मानं अकर्तारं मन्यते, स एव यथार्थदर्शी। यदा स जीवभूतानां विविधभावं एके स्थितं पश्यति, तस्यैव विस्तारं तदा ब्रह्मप्राप्तिः। अनादित्वात् गुणानाम् अभावात् परमात्मा नश्यति न च, देहे स्थितः अपि, न करोति न लिप्यते। यथा सर्वगतं आकाशं सूक्ष्मत्वात् न लिप्यते, तथा सर्वत्र देहे स्थितः आत्मा न लिप्यते। यथा एकः सूर्यः इमं लोकं प्रकाशयति, तथा क्षेत्रज्ञः समग्रं क्षेत्रं प्रकाशयति, हे भारत। यः ज्ञानचक्षुषा क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोः भेदं पश्यति, भूतप्रकृत्यः मोक्षं च, स परमं प्राप्नोति। श्रीभगवान् पुनः उवाच— शृणु, सर्वज्ञानानां उत्तमं ज्ञानं ते वक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा मुनयः अस्मात् संसारात् परमसिद्धिं प्राप्ताः। तद् ज्ञानं आश्रित्य, मम समानत्वं प्राप्ताः; सृष्टौ न जायन्ते, प्रलये न व्यथन्ते। मम योनिर्महत् ब्रह्म, तस्मिन् अहं बीजं दधामि; तस्मात् सर्वाणि भूतानि उत्पद्यन्ते, हे भारत। यद् यद् रूपं सर्वेषु योनिषु जायते, महद् ब्रह्म योनिः, अहं बीजप्रदः पिता। प्रकृतिजैः गुणैः—सत्त्वं रजः तमः—अविनाशी आत्मानं देहे बध्नन्ति, हे महाबाहो। तेषु सत्त्वं शुद्धत्वात् प्रकाशकं, अनामयम्; किन्तु सुखासक्त्या ज्ञानासक्त्या बध्नाति, हे अनघ। रजः तु रागात्मकं, तृष्णासङ्गसमुद्भूतं; कर्मासक्त्या बध्नाति, हे कुन्तिनन्दन। तमः तु अज्ञानसम्भवम्, सर्वभूतानां मोहनम्; प्रमादालस्यनिद्राभिः बध्नाति, हे भारत। सत्त्वं सुखे आसक्तं, रजः कर्मणि, तमः तु ज्ञानावरणेन प्रमादे। यदा रजस्तमः अतिवर्तते, सत्त्वं प्रबलं भवति; यदा सत्त्वं तमः अतिवर्तते, रजः प्रबलं; यदा सत्त्वं रजः अतिवर्तते, तमः प्रबलं। यदा सर्वद्वारेषु देहे प्रकाशः जायते, तदा सत्त्ववृद्धिं विद्यात्। लोभः, प्रवृत्तिः, कर्मारम्भः, अस्थिरता, स्पृहा—रजसः वृद्धौ जायन्ति, हे भारतश्रेष्ठ। अज्ञानं, प्रमादः, आलस्यः, मोहः—तमसः वृद्धौ जायन्ति, हे कुरुनन्दन। यदा सत्त्वे स्थितः देहधारी मृत्युम् प्राप्नोति, तदा विशुद्धान् उत्तमान् लोकान् प्राप्नोति। रजसि मृतः कर्मसक्तानां मध्ये जायते; तमसि मृतः मूढयोनिषु जायते। शुभकर्मणः फलम् शुद्धं सत्त्विकम्; रजसः दुःखम्, तमसः अज्ञानम्। सत्त्वात् ज्ञानम् जायते; रजसः तु स्पृहा; तमसः प्रमादः मोहः अज्ञानं च। सत्त्वस्थाः उपरि गच्छन्ति; रजसस्थाः मध्ये तिष्ठन्ति; तमसस्थाः अधः गच्छन्ति। यदा दर्शिता गुणातिरिक्तं कर्तारं न पश्यति, गुणातीतं च जानाति, तदा मम भावं प्राप्नोति। एतेषां गुणानां अतीत्य, देहसम्भवम्, जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतत्वं प्राप्नोति। अर्जुनः पृच्छति— हे प्रभो, गुणातीतस्य किं लक्षणं? किम् आचारः? कथं गुणान् अतीत्य वर्तते? श्रीभगवान् उवाच— प्रकाशं, प्रवृत्तिं, मोहं, न द्वेष्टि उद्भुते, न काङ्क्षति निवृत्ते। उपेक्षका इव स्थितः, गुणैः न विकम्प्यते; 'गुणाः वर्तन्ते' इति ज्ञात्वा, न चलति। सुखदुःखयोः समः, आत्मनि स्थितः, काष्ठपत्थरस्वर्णेषु समः; प्रियाप्रियेषु समः, स्थिरः, आत्मनः स्तुतिनिन्दयोः समः। मानापमानयोः समः, मित्रारिपक्षयोः समः; सर्वारम्भान् परित्यज्य, गुणातीतः इति कथ्यते। यः भक्तियोगेन अव्यभिचारिण्या भक्त्या मां सेवते, स गुणान् अतीत्य ब्रह्मभूतः भवति।