अर्जुनाय भगवता गीता उपदेशः महात्म्येन प्रवहति। भगवन् श्रीकृष्णः अर्जुनं संबोध्य ज्ञानस्य स्वरूपं विवृणोति। सततं आत्मविद्यायाम् स्थितिः, तत्त्वदर्शनं च—एतद् एव ज्ञानं उच्यते; यत् तद्विपरीतम्, तद् अज्ञानम् इति। भगवान् अर्जुनं प्रति वदति—यत् ज्ञेयम्, तत् अहम् उद्घास्यामि। यद् ज्ञात्वा अमृतत्वम् आप्यते। तद् अनादि परमं ब्रह्म, न सत् न असत् इति निर्दिश्यते। तस्य ब्रह्मणः हस्तपादाः सर्वत्र, नेत्रशीर्षमुखानि सर्वत्र, श्रोत्राणि अपि सर्वत्र जगति, सर्वं व्याप्य स्थितम्। इन्द्रियगुणेषु प्रकाशमानम्, तु इन्द्रियवर्जितम्; असङ्गम्, सर्वं धारयन्तम्; गुणरहितम्, गुणभोक्तारम्। सा आत्मा सर्वेषु भूतेषु बहिरन्तः, चलन् अपि अचलः; सूक्ष्मत्वात् अव्यक्तः, दूरस्थः अपि सन्निकृष्टः। सा आत्मा अविभक्तमिव सर्वेषु भूतेषु, विभक्तमिव दृश्यते; स एव भूतयोनिः, भूतसंहरणकर्ता च। सर्वदीपानां दीपः, तमः परस्तात् स्थितः; ज्ञानम्, ज्ञेयम्, ज्ञानेन गम्यः, सर्वहृदयस्थः। एवं क्षेत्रम्, ज्ञानम्, ज्ञेयम् संक्षेपेण उक्तम्; यः भक्तः एतद् अवगच्छति, स मम पदम् अर्हति। प्रकृतिं च पुरुषं च अनादित्वात् जानाति; विकाराः, गुणाः, प्रकृतिजाताः इति। प्रकृतिः कार्यकारणकर्तृत्वे कारणम्; पुरुषः सुखदुःखानुभवस्य कारणम्। पुरुषः प्रकृतिस्थः, प्रकृतिजातगुणान् भोक्ति; गुणसङ्गात् शुभाशुभयोनिषु जन्म कारणम्। परमात्मा शरीरस्थः साक्षी, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वरः, परमात्मा इति कथ्यते। यः एवं पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह जानाति, स पुनर्जन्म न यान्ति, यथा वा तिष्ठति। केचित् आत्मानम् आत्मनि ध्यानयोगेन पश्यन्ति; अन्ये ज्ञानमार्गेण, अन्ये कर्ममार्गेण। अन्ये श्रोतारः, अनजानन्तः, अन्येभ्यः श्रुत्वा उपासते; श्रवणपरायणा अपि मृत्युम् अतिक्रान्ति। यद् यद् भूतम्, स्थावरजङ्गमम्, क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् जातम् इति विद्यात्। यः सर्वेषु भूतेषु समं परमेश्वरम् पश्यति, विनाशिनि अविनाशिनम्, स एव यथार्थदर्शी। सर्वत्र समम् ईश्वरम् पश्यन्, आत्मनः आत्मनं न हिंसति; तेन परमगतिम् आप्नोति। यः सर्वकर्माणि प्रकृत्या कृतानि इति पश्यति, आत्मानम् अकर्तारम् इति मन्यते, स एव यथार्थदर्शी। यदा भूतानां विविधभावम् एकस्थम् पश्यति, तस्यैव विस्तारम्, तदा ब्रह्मप्राप्तिः। अनादित्वात् गुणरहितत्वात्, परमात्मा अव्ययः; शरीरस्थः अपि, न करोति, न लिप्यते। यथा आकाशम् सर्वत्र व्यापि, सूक्ष्मत्वात् न लिप्यते; तथा आत्मा शरीरस्थः अपि न लिप्यते। यथा एकः सूर्यः सर्वं जगत् प्रकाशयति, तथा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रम् प्रकाशयति। यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः भेदं, भूतप्रकृतिमुक्तिं च ज्ञानचक्षुषा पश्यति, स परमं प्राप्नोति। पुनः भगवान् अर्जुनं प्रति परं ज्ञानम् उद्घास्यति—सर्वज्ञानानां उत्तमम्, यत् ज्ञात्वा ऋषयः इह परमसिद्धिम् प्राप्ताः। तद् ज्ञानम् आश्रित्य, मम सदृशाः भवन्ति; सृष्टौ न जायन्ते, प्रलये न व्यथन्ते। मम योनि महद् ब्रह्म; तस्मिन् बीजम् अहम् स्थापयामि; तस्मात् सर्वभूतजननम् भवति। यद् यद् रूपम् सर्वयोनिषु उत्पद्यते, महद् ब्रह्म योनि, अहम् बीजप्रदः पिता। सत्त्वम्, रजः, तमः—एते गुणाः प्रकृतिजाताः; अव्ययं देहिनम् देहे बध्नन्ति। तेषु सत्त्वम् शुद्धत्वात् प्रकाशकम्, आरोग्यवर्जितम्; सन्तोषसङ्गेन, ज्ञानसङ्गेन बध्नाति। रजः रागात्मकम्, तृष्णासङ्गसमुद्भवम्; कर्मसङ्गेन देहिनम् बध्नाति। तमः अज्ञानसमुद्भवम्, सर्वदेहिनाम् मोहनम्; प्रमादालस्यनिद्राभिः बध्नाति। सत्त्वम् सुखसङ्गेन, रजः कर्मसङ्गेन, तमः प्रमादसङ्गेन बध्नाति। यदा रजस्तमः अतिवर्तते, सत्त्वम् प्रवर्तते; यदा सत्त्वतमः शान्ते, रजः प्रवर्तते; तथा सत्त्वराजसः शान्ते, तमः प्रवर्तते। यदा देहे सर्वद्वारेषु प्रकाशः जायते, तदा सत्त्ववृद्धिः। लोभः, प्रवृत्तिः, कर्मारम्भः, अस्थिरता, स्पृहा—रजः वृद्धौ जायन्ते। अज्ञानम्, प्रमादः, आलस्यः, मोहः—तमः वृद्धौ जायन्ते। यदा देहिनः मृत्यु सत्त्वप्रधानः, तदा शुद्धलोकान् प्राप्नोति। रजः मृत्यु, कर्मसङ्गिनाम् मध्ये जन्म; तमः मृत्यु, मूढयोनिषु जन्म। सत्त्वकर्मणः फलम् शुद्धम्; रजः दुःखम्; तमः अज्ञानम् इति कथ्यते। एवं भगवतः अर्जुनाय उपदिश्यमानं ज्ञानं, तत्त्वदर्शनं, प्रकृतिपुरुषयोः रहस्यं, गुणानां कार्यकारणभूतत्वं, आत्मदर्शनस्य उपायाः, सर्वभूतानां परमात्मदर्शनम्, तथा गुणानां प्रभावः—सर्वम् एकस्मिन् प्रवाहे अर्जुनाय प्रकाशितम्।