श्रीभगवान् अर्जुनं प्रति उवाच—कौन्तेय, एतदिदं शरीरं क्षेत्रमित्यभिधीयते। यः तु एतस्य यथार्थं वेत्ति, स क्षेत्रज्ञ इति विद्वद्भिः कथ्यते। हे भरतश्रेष्ठ, सर्वेषु क्षेत्रेषु अपि मां क्षेत्रज्ञं विद्धि। क्षेत्रस्य च क्षेत्रज्ञस्य च यद्विज्ञानं, तत् एव अहं ज्ञानं मन्ये। किं तु क्षेत्रं, तद्रूपं, विकारांश्च, तदुत्पत्तिं, तथैव तद्विकारान्, यः तस्य प्रभावः, तदहं संक्षेपेण ते कथयामि। एतत् क्षेत्रविज्ञानं बहुधा मुनिभिः गीतम्, नानाशास्त्रेषु, विविधैः वेदवाक्यैः, तर्कयुक्तैश्च ब्रह्मसूत्रैः निश्चितरूपेण प्रतिपादितम्। महाभूतानि, अहंकारः, बुद्धिः, अव्यक्तं, दशेन्द्रियाणि, एकं च मनः, पञ्च विषयाः—एते क्षेत्रस्य अङ्गानि। इच्छाद्वेषः, सुखदुःखे, सङ्घातः, चेतना, धृतिः—एवं क्षेत्रस्य संक्षिप्तविकारः। विनयः, अमानित्वं, अहिंसा, क्षान्तिः, आर्जवम्, आचार्योपासनम्, शौचम्, स्थैर्यं, आत्मविनिग्रहः—एतानि ज्ञानस्य अङ्गानि। विषयेषु अनासक्तिः, अहंभावस्य अभावः, जन्ममृत्युजराव्याधिदोषदर्शनम्, असक्तिः, पुत्रदारगृहादिषु अनभिषङ्गः, अनुकूलप्रतिकूलयोः स्थितिः, मयि अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्ति, विविक्तदेशसेवनम्, जनसङ्गपरित्यागः, आत्मज्ञाननित्यत्वं, तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्—एतत् ज्ञानम् उच्यते। एतस्मात् विपरीतम् अज्ञानम्। यत् ज्ञेयं, यत् ज्ञात्वा अमृतत्वं प्राप्यते, तत् ते प्रवक्ष्यामि—अनादिमत् परमं ब्रह्म, न सत्, न असत् उच्यते। सर्वत्र हस्तपादमादिं, सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्, सर्वतः श्रुतिम्, लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठन्तम्। सर्वेन्द्रियगुणाभासं, सर्वेन्द्रियविवर्जितम्, असक्तं, सर्वभृत्, निर्गुणं गुणभोक्तृ च। बहिः अन्तश्च भूतानाम्, अचलं चल एव च, सूक्ष्मत्वात् अविज्ञेयं, दूरस्थं च अन्तिकम् एव च। अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्, भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं, ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च। तत् ज्ञानदीप्तिम्, दीप्यते सर्वदीपिभिः, तमः परं उच्यते। ज्ञानं, ज्ञेयं, ज्ञानगम्यं, हृदि सर्वस्य स्थितम्। एवं क्षेत्रं, ज्ञानं, ज्ञेयं च संक्षेपेण उक्तम्। मद्भक्तः एतत् विज्ञाय, मद्भावाय कल्पते। प्रकृतिं च पुरुषं च अनादि विद्धि, विकारांश्च गुणांश्च प्रकृतेः सम्भवान्। कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते, सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुः पुरुषः उच्यते। पुरुषः प्रकृतिस्थः, प्रकृतिजान् गुणान् भोक्ते, गुणसङ्गः कारणं सत्, सदसद्योनिजन्मसु। उपद्रष्टा, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वरः, परमात्मा इति अस्मिन् देहे अपि उच्यते। एवं यः पुरुषं प्रकृतिं च, गुणैः सह वेत्ति, स पुनर्जन्म न प्राप्नोति, यथाभावम् अपि स्थितः। केचित् आत्मानम् आत्मनि पश्यन्ति ध्यानयोगेन, अन्ये सांख्येन, कर्मयोगेन च अपरे। अन्ये तु अज्ञानिनः, श्रुत्वा अन्येभ्यः, उपासते; ते अपि मृत्युम् अतिक्रम्य, श्रवणपरायणा भवन्ति। यत् किंचित् सञ्जायते, स्थावरं जङ्गमं वा, तद्विद्धि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्। यः परमेश्वरं सर्वेषु भूतेषु समं पश्यति, विनश्यत्स्वविनश्यन्तं, स एव पश्यति। सर्वत्र समं पश्यन्, आत्मनः आत्मानं न हन्ति, तेन परमं गतिं प्राप्नोति। यः पश्यति कर्माणि सर्वाणि अपि प्रकृतेः एव क्रियमाणानि, आत्मानं अकर्तारं स पश्यति। यदा भूतपृथग्भावम्, एकस्थम् अनुपश्यति, ततः ब्रह्म सम्पद्यते। अनादित्वात् निर्गुणत्वात्, परमात्मा अव्ययः, देहेऽपि स्थितः कौन्तेय, न करोति, न लिप्यते। यथा सर्वगतं आकाशं, सूक्ष्मत्वात् न लिप्यते, तथा सर्वत्र देहे स्थितः आत्मा न लिप्यते। यथा एकः सूर्यः इमं लोकं प्रकाशयति, तथा क्षेत्री इदं क्षेत्रं प्रकाशयति। ये एवम् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः भेदं, भूतप्रकृतिमोक्षं च ज्ञानचक्षुषा पश्यन्ति, ते परमं गच्छन्ति। श्रीभगवान् पुनः उवाच—सर्वेषां ज्ञानानां मध्ये परमं ज्ञानं ते प्रवक्ष्यामि; यत् विज्ञाय, मुनयः इह परम्सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। एतत् आश्रित्य, मन्मया भवन्ति; सर्गे न जायन्ते, प्रलये न व्यथन्ते। मम योनिः महत् ब्रह्म; तस्मिन् अहं बीजं दधामि; ततः सर्वभूतानां सम्भवः भवति। सर्वयोनिषु यः मूर्तयः सम्भवन्ति, महद्ब्रह्म तस्य योनिः, अहं बीजप्रदः पिता। सत्त्वं, रजः, तमः—एते गुणाः प्रकृतेः सम्भूताः; ते अव्ययं देहिनं देहे बध्नन्ति, महाबाहो। तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकं, अनामयं, सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ। एवं श्रीभगवान् अर्जुनाय क्षेत्रं, क्षेत्रज्ञं, तद्विकारांश्च, ज्ञानं च, ज्ञेयं च, गुणत्रयस्य स्वरूपं च, परमात्मनः वैशिष्ट्यं च, भगवतः बीजारूपत्वं च, सर्वं क्रमशः विशदं निवेदयामास।