भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनाय उपदिशन् एवमुवाच— हे पार्थ, ज्ञानं कर्मेभ्यः श्रेष्ठम्, ध्यानं च ज्ञानात् श्रेष्ठतरम्, ध्यानात् फलकर्मपरित्यागः श्रेयः; परित्यागानन्तरं शान्तिः शीघ्रमेव सम्पद्यते। यः सर्वेषु भूतेषु द्वेषरहितः, मैत्रः, करुणः, ममतामोहवर्जितः, सुखदुःखयोः समः, क्षमावान् च भवति, स मम भक्तः प्रियः। यः सदा तुष्टः, आत्मन्येव संयतः, दृढनिश्चयः, मत्प्रतिष्ठितमना बुद्धिश्च यस्य, स मम प्रियः। यस्मात् पुरुषात् लोकः न उद्विजते, न च सः लोकात् उद्विजते, हर्षामर्षभयउद्वेगवर्जितः सः अपि मम प्रियः। यः किञ्चित् अपि न अपेक्षते, शुचिः, दक्षः, उदासीनः, क्लेशकर्मसंन्यासी च, स मम भक्तः प्रियः। यः न हृष्यति, न द्वेष्टि, न शोचति, न काङ्क्षति, शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्, स एव मम प्रियः। यः शत्रौ च मित्रे च समः, मानापमानयोः समः, शीतोष्णसुखदुःखेषु समः, रागरहितः, स्तुतिनिन्दयोः तुल्यः, मौनी, यदृच्छालाभसन्तुष्टः, स्थिरबुद्धिः, अचलाश्रयः, भक्तिमान्, सः मम प्रियः। ये तु एताम् अमृतधर्मां यथोक्तां श्रद्धया मत्परमा भक्ताः उपासते, ते मम अतीव प्रियाः। एवम् उपदेशं श्रुत्वा अर्जुनः श्रीकृष्णं पप्रच्छ— प्रकृतिं पुरुषं च क्षेत्रं क्षेत्रज्ञं च, ज्ञानं ज्ञेयं च इच्छामि वेदितुम्, हे केशव। तदा श्रीभगवानुवाच— इदं शरीरं क्षेत्रमिति उच्यते, यः तद्वेत्ति स क्षेत्रज्ञः इति विद्वद्भिः कथ्यते। सर्वेषु क्षेत्रेषु अपि मां क्षेत्रज्ञं विद्धि, क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानम् एव तु ज्ञानं इति अहं मन्ये। किम् क्षेत्रं, किम् स्वरूपं, किम् विकारम्, कुतः च, कस्य च हेतुः, इति मम वचः शृणु। ऋषिभिः एतत् नानाप्रकारेण गीतम्, वेदेषु छन्दोभिः, ब्रह्मसूत्रपदैः च युक्त्या निश्चितैः च। क्षेत्रस्य अंशाः— महाभूतानि, अहङ्कारः, बुद्धिः, अव्यक्तं, इन्द्रियदशकं, एकं च मनः, पञ्च विषयाः। इच्छा, द्वेषः, सुखदुःखं, सङ्घातः, चेतना, धृतिः— एषः क्षेत्रस्य संक्षेपतः विकारसहितः वर्णनम्। अमानित्वं, अदम्भित्वं, अहिंसा, क्षान्तिः, आर्जवम्, आचार्योपासनं, शौचं, स्थैर्यम्, आत्मविनिग्रहः, विषयेषु वैराग्यम्, अहङ्काराभावः, जन्ममरणजराव्याधिदोषदर्शनम्, अनासक्तिः, अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु, अनुद्वेगः शुभाशुभफलागमे, मयि अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्ति, एकान्तवासी भावः, जनसंसदि अरति, ज्ञानार्जने निरन्तरता, तत्त्वदर्शनार्थदृष्टिः— एतद् ज्ञानम् उच्यते, यद् एतस्मात् विपरीतम्, तद् अज्ञानम्। यत् ज्ञेयं तत् वक्ष्यामि, येन ज्ञात्वा अमृतम् अश्नुते— अनादिमत् परमं ब्रह्म, न सत्, न असत् इति उच्यते। सर्वतः पाणिपादं, सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्, सर्वतः श्रुतिमल्लोके, सर्वम् आवृत्य तिष्ठति। सर्वेन्द्रियगुणाभासम्, सर्वेन्द्रियविवर्जितम्, असक्तम्, सर्वभृत्, निर्गुणम्, गुणभोक्तृ च। बहिरन्तश्च भूतानाम्, चरम् अचरमेव च, सूक्ष्मत्वात् अविज्ञेयं, दूरस्थं च, सन्निकृष्टं च। अविभक्तं च भूतेषु, विभक्तमिव च स्थितम्, भूतभर्तृ च तद् ज्ञेयं, ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च। ज्योतिषां अपि तज्ज्योतिः, तमसः परम् उच्यते, ज्ञानं, ज्ञेयं, ज्ञानगम्यं, हृदि सर्वस्य स्थितम्। एवं क्षेत्रं, ज्ञानम्, ज्ञेयं च संक्षेपतः उक्तम्; यः मद्भक्तः एतत् वेत्ति, स मद्भावाय कल्पते। उपाध्येयं च पुरुषं च अनादित्वात् विद्धि, विकाराश्च गुणाश्च प्रकृतिसम्भवान्। कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते, सुखदुःखानुभवेतु पुरुषः। पुरुषः प्रकृतिस्थः, प्रकृतिजान् गुणान् भोक्ते, गुणसङ्गः कारणम्, सदसद्योनिजन्मसु। उपद्रष्टा, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वरः, परमात्मा इति अस्मिन् देहे अपि उच्यते। एवं यः पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह वेत्ति, सः सर्वथा जन्मनः न पुनर्भवति। केचित् आत्मानम् आत्मना पश्यन्ति ध्यानयोगेन, अन्ये सांख्येन, कर्मयोगेन च अपरे। अन्ये तु श्रुत्वा एवम्, अन्येभ्यः उपासते; ते अपि मृत्युम् अतिक्रान्ताः स्रद्धालवः। यावत् किञ्चित् सञ्जातम्, जङ्गमं स्थावरं वा, तत् विद्धि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्। यः परमेश्वरं सर्वत्र समं पश्यति, विनश्यन्तं अपि अविनाशिनम्, सः एव पश्यति। सर्वत्र समं ईश्वरं पश्यन्, आत्मना आत्मानं न हन्ति, तेन परमां गतिं प्राप्नोति। यः सर्वकर्माणि प्रकृतेः एव क्रियमाणानि पश्यति, आत्मानं अकर्तारम् एव सः पश्यति। यदा भूतप्रृथग्भावम् एकस्थम् अनुपश्यति, तदा ब्रह्म सम्पद्यते। एवं श्रीकृष्णेन भगवता अर्जुनाय क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः परमं ज्ञानरूपेण उपदिष्टः।