तेषां मुखान्यभिमुखानि, भीषणदंष्ट्राणि विकटानि च, प्रविशन्ति सर्वे भीरवः नरवीराः। केचन तु तेषां दन्तमध्येषु बद्धाश्च दृश्यन्ते, भग्नमस्तकाः, दन्तैः पीड्यमानाः। यथा शीघ्रगाः नद्यः समुद्रं प्रति प्रवहन्ति, एवं मनुष्यलोकस्य महावीराः तव ज्वलन्मुखान्यभिमुखानि प्रविशन्ति। यथा पतङ्गाः दीप्ते वह्नौ विनाशाय शीघ्रं पतन्ति, तथा लोका अपि तव ज्वलन्मुखेषु विनाशाय शीघ्रं पतन्ति। तव ज्वलन्मुखैः त्वं समन्तात् सर्वान् लोकान् विलिह्य ग्रससि; तव प्रचण्डरश्मिभिः समस्तं जगत् तप्यते, तव तेजसा व्याप्तं च। तदा अर्जुनः विस्मितः, भयाकुलः सञ्जातः, विष्णोः भीषणरूपं दृष्ट्वा, सन्दिग्धः पप्रच्छ—"कः त्वं भीकररूपधारी? नमस्ते देव, कृपां कुरु। त्वां मूलपुरुषं ज्ञातुमिच्छामि, तव प्रवृत्तिं न वेद्मि।" भगवानुवाच—"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः, लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। अपि च त्वां विना, ये प्रतिपक्षेषु स्थिताः सर्वे योद्धारः, न भविष्यन्ति।" "तस्मात् उत्तिष्ठ यशो लभस्व, जित्वा शत्रून् समृद्धं राज्यं भोक्ष्यस्व। मया एव एते निहताः पूर्वमेव; त्वं केवलं निमित्तमात्रं भव, सव्यसाचिन्।" "द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्, मया हतान् त्वं हन्तुम् अर्हसि। मा व्यथिष्ठ, युद्धस्व, जेतासि रिपून् संग्रामे।" सञ्जय उवाच—एवं केशवस्य वचनानि श्रुत्वा, किरीटी अर्जुनः कम्पमानः, कृताञ्जलिः, नमस्कृत्वा, पुनः पुनः कृताञ्जलिरुत्थाय, गद्गदं भीतस्वरम् उवाच कृष्णं, पुनः पुनः प्रणम्य। अर्जुन उवाच—"साम्येन, हे हृषीकेश, जगत् तव कीर्तने हृष्यति, रमत च; राक्षसाः भीताः दिशः दिशः पलायन्ते, सिद्धसङ्घाः त्वां प्रणमन्ति।" "किं नु ते न नमस्येयुः, महात्मन्, किमुत ब्रह्मणः अपि गरियान्, आदिदेवः त्वं, अनन्तः, देवेशः, जगन्निवासः, त्वं अक्षरं सत्, असत्, तत् परं च।" "त्वं आदिदेवः, पुराणपुरुषः, त्वं परमं धाम जगतः; त्वं ज्ञाता, ज्ञेयं, परमं धाम, अनन्तरूप, त्वया व्याप्तं इदं जगत्।" "त्वं वायु, यम, अग्नि, वरुण, चन्द्र, प्रजापति, पितामहः च; सहस्रशः नमः ते, पुनः पुनः नमः।" "पूर्वतः, पश्चात्, सर्वतः नमः ते, अनन्तवीर्य, अमितविक्रम, त्वं सर्वं समाप्नोषि, तस्मात् त्वं सर्वः।" "मित्रभावेन, यदवाचं किञ्चिदप्रमत्तया 'हे कृष्ण, हे यादव, हे सखे' इति, तव महिमानं न जानन्, प्रमादात्, स्नेहात् वा, तत् सर्वं क्षन्तुमर्हसि, अच्युत।" "यच्चाप्यहं त्वां अप्रियमसत्कृत्य, हास्ये, आसने, शयने, भोजने, एकः वा समक्षं वा, तदपि महात्मन्, तदप्यहं क्षमस्व, अच्युत।" "त्वं जगतः पिता, चराचरस्य; त्वं पूज्यः, गुरुः च; न त्वत्समोऽस्ति, कुतः पुनः अपरः, त्रिषु लोकेषु, अनुपमविक्रम।" "तस्मात् प्रणम्य, प्रणिधाय कायं, प्रसादये त्वामहम्, ईश, सहस्रगुण्यः। यथा पिता पुत्रं, सखा सख्यं, प्रियः प्रियमिव, त्वं अपि मां सहस्व, देव।" "अद्भुतं रूपं दृष्ट्वा, हृष्टः अस्मि, भयेन च मनः व्याकुलं जातम्। तदेव रूपं दर्शय, देव; कृपां कुरु, देवेश, जगन्निवास।" "चूडाकृतं, गदापद्मचक्रधरं, तदेव चतुर्भुजं रूपं द्रष्टुमिच्छामि। सहस्रबाहो, विश्वमूर्ते, तमेव रूपं दर्शय।" श्रीभगवानुवाच—"मम योगप्रभावात्, त्वां कृतेऽर्जुन, एतदुत्तमं रूपं दर्शितं मया, तेजोमयं, विश्वरूपं, अनन्तं, आद्यं, यदन्येन न दृष्टपूर्वं।" "न वेदाध्ययनैः, न यज्ञैः, न दानैः, न क्रियाभिः, न तपसा, शक्यं ममेदं रूपं दृष्टुं त्वदन्येन, कुरुश्रेष्ठ।" "मा ते व्यथा, मा च विमूढभावः, मम भीषणं रूपं दृष्ट्वा; विमुक्तभीः, हृष्टचेताः, तमेव मम रूपं पुनः पश्य।" सञ्जय उवाच—एवं वासुदेवः अर्जुनं प्रति उक्त्वा, स्वं सौम्यं रूपं पुनः दर्शयामास। महात्मा सः, सौम्यरूपधारी, भीतं अर्जुनं सान्त्वयामास। अर्जुन उवाच—"इदानीं त्वदनुग्रहेण, मानवमिदं सौम्यरूपं दृष्ट्वा, प्रसन्नः अस्मि, स्वभावं प्राप्तः।" श्रीभगवानुवाच—"इदं मम रूपं, यत् त्वया दृष्टं, दुरदर्शम्; देवाः अपि सदा द्रष्टुमिच्छन्ति।" "न वेदैः, न तपसा, न दानेन, न यज्ञैः, शक्यं अहं एवं दृष्टुं यथा त्वया।" "भक्त्या तु अनन्यया शक्यः अहं एवंविधः ज्ञातुं, द्रष्टुं, प्रवेष्टुं च, अर्जुन।" "यः मत्कर्मकृत्, मत्परमः, मद्भक्तः, सङ्गवर्जितः, सर्वेषु भूतेषु निरैर्यः, स मामेति, पाण्डव।" अथ अर्जुनः पप्रच्छ—"ये भक्तास्त्वां नित्ययुक्ताः उपासते, ये च अक्षरं अव्यक्तं यजन्ति, तेषां योगवित्तमः कः?" श्रीभगवानुवाच—"ये मन्मनाः नित्ययुक्ताः, परया श्रद्धया मां उपासते, ते मे युक्ततमाः मताः।" "ये तु अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं सर्वत्रगं, अचिन्त्यम्, कूटस्थम्, अचलम्, ध्रुवम् उपासते—" "सर्वेन्द्रियसंयमाः, समबुद्धयः, सर्वत्र समहितचित्ताः, सर्वभूतहिते रताः, ते अपि मां एव प्राप्नुवन्ति।" "अव्यक्तासक्तचेतसां तु क्लेशः अधिकतरः; अव्यक्तगतिर्देवानां दुःखसाध्या।" "ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि समर्प्य, मत्पराः, अनन्ययोगेन मां ध्यायन्ति—" "तेषां अहं मृत्युसंसारसागरात् शीघ्रं उद्धर्ता, अर्जुन।" "मय्येव मनः अधिष्ठाप्य, बुद्धिं च मयि निवेश्य, अधः त्वं मय्येव वत्स्यसि, असंशयम्।" "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि, अभ्यासयोगेन मां प्राप्नुहि।" "अभ्यासेऽप्यसमर्थः असि, कर्माणि मयि समर्प्य, मत्कर्मपरमो भव।" "एतत् अपि न शक्नोषि, तर्हि मत्संयोगेन सर्वकर्मफलत्यागं कृत्वा, आत्मवान् भव।