अथ अर्जुनः तं विश्वरूपं भगवतः साक्षात् पश्यन् विस्मयविस्फारितलोचनः सञ्जातभयविह्वलचित्तः सस्मार—सर्वतः प्रभामण्डलैः दीप्यमानं तेजोराशिं, किरीटिनं गदाचक्रधरं, अगम्यरूपमगम्यतेजसं, अग्निसूर्यसङ्काशं, सर्वतः प्रकाशमानमपरिमेयमिव। तं भगवन्तं स अक्षरं परमं वेद्यमनन्तं जगदाश्रयमव्ययं धर्मसंस्थापकं सनातनं पुरुषं मन्यते स्म। स्वतेजसा स भगवानिदं समग्रं जगत् संतापयति, स्वप्रभया सर्वं व्याप्नोति। दिवि पृथिव्यां चान्तरिक्षे च, सर्वदिशः स एव व्याप्य स्थितः। तस्य भीषणं रूपं दृष्ट्वा त्रयः लोका: समाकुलिताः सञ्जातभयाः। देवसंघा: तं प्रविशन्ति, केचिद्भीताः कृताञ्जलयः स्तुवन्ति, 'शान्तिः शान्तिः' इति वदन्तः महर्षयः सिद्धगणा: स्तोत्रैः सन्तुष्टाः तं स्तुवन्ति। रुद्रादित्या वसवः साध्याः, विश्वे देवाः अश्विनौ मरुतः पितरः, गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा: च, सर्वे स विस्मयेन पश्यन्ति। अर्जुनः तस्य विशालं बहुमुखं बहुनेत्रं, बहुबाहुजङ्घपादं, बहुदरं बहुदंष्ट्रं भीषणं रूपं दृष्ट्वा, स्वयं च संसारः च भीताः अभवन्। विश्वरूपं तं विष्णुं, व्याप्तद्योम, दीप्तवर्णं, विवृतमुखं, ज्वलन्महानीत्रनेत्रं दृष्ट्वा, अर्जुनस्य अन्तरात्मा कम्पितः, स्थैर्यं न लभते, न च शान्तिं। तस्य भीषणदंष्ट्रायुक्तमुखानि कालाग्निसदृशानि दृष्ट्वा, दिशो न जानाति, चित्तं न विश्राम्यति; 'दयाम् कुरु देवेश जगन्निवास' इति प्रार्थयति। धृतराष्ट्रपुत्राः सर्वे, राजासंघाश्च, भीष्मद्रोणकर्णादयः, अपि च अस्माकं प्रमुखाः, तस्य भीषणदंष्ट्रायुक्तेषु मुखेषु प्रविशन्ति, केचन तस्य दंष्ट्रान्तरेषु भग्नशीर्षाः दृश्यन्ते। यथा वेगेन नद्यः समुद्रं प्रति धावन्ति, एवं मनुष्यलोकवीराः तव ज्वलन्मुखेषु प्रविशन्ति। यथा पतङ्गाः दीपे नाशाय पतन्ति, तथा लोकाः तव ज्वलन्मुखेषु विनाशाय पतन्ति। सर्वतः तव ज्वलन्मुखैः लोकान् लीलया ग्रससि, स्वतेजसा समग्रं विश्वं संतापयन् तिष्ठसि, हे विष्णो। 'को भवान् एष भीषणरूपधारिन्?' इति अर्जुनः पृच्छति, 'नमः ते देववर, दयां कुरु, त्वां प्रपन्नोऽस्मि, तव तत्त्वं ज्ञातुमिच्छामि, न च तव प्रवृत्तिं वेद्मि।' भगवानुवाच—'कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः, इह प्रवृत्तो लोकान्समाहर्तुम्। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु सर्वे। तस्मात् उत्तिष्ठ यशो लभस्व, जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्। मया एवैताः हताः पूर्वमेव; निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्। द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं च अन्यानपि योधवीरान् मया हतान् त्वं जहि, मा व्यथाः, युद्ध्यस्व, जेतासि रणेसपक्षान्।' तत् श्रुत्वा संजयः उवाच—'एवं केशववचनं श्रुत्वा, किरीटी अर्जुनः कम्पमानः कृताञ्जलिः प्रणम्य पुनः पुनः सशोककण्ठेन कृष्णं पुनरुवाच।' अर्जुन उवाच—'सर्वं यथार्हं तव कीर्त्यया जगत्प्रहृष्यति, रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति, सिद्धसंघाः च नमस्यन्ति। किमुत न नमस्येयुः महात्मन्? गरियान्पितामहात् अप्यसि, अनन्त, देवेश, जगन्निवास, त्वमक्षरं सत् असत् च परं यत्। त्वं आदिदेवः पुरुषः पुराणः, परं धाम जगतः। त्वमेव वेत्ता, वेद्यम्, परमं स्थानम्; अनन्तरूप, त्वया विश्वं ततम्। त्वं वायुः, यमः, अग्निः, वरुणः, सोमः, प्रजापतिः, पितामहः च। पुनः पुनः नमः सहस्रशः, नमः नमः ते। पुरस्तात् च पृष्ठतः च नमः, सर्वतः नमः, अनन्तवीर्य, अमितविक्रम, त्वं सर्वं समाप्नोषि, तस्मात् त्वमेव सर्वः। यदवज्ञया यद्वा प्रमादात् सखेत्युक्तं कृष्ण, यदवाऽपि असत्कृत्य, त्वां मित्रमिव, तदहं क्षमस्व। यच्चाहमसत्कृत्य त्वां प्रमादात् प्रियात्, विहारशय्यासनभोजनेषु, एकोऽथवा बहुधा, तदक्षय, तदप्यहं त्वं क्षमस्व। त्वं पिता जगतः चलस्थावरस्य, त्वं योग्यतमः पूज्यः गुरुः। न तव समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतः अन्यः त्रिषु लोकेषु, अप्रतिमप्रभाव। तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसीद देवेश, यथा पिता पुत्रं, सखा सख्युः, प्रियः प्रियायाः, तथैव त्वं मां सहस्व। अदृष्टपूर्वं हृष्टोऽस्मि दृष्ट्वा, भयेन च मनः समाकुलम्; तदेकं रूपं दर्शय, देव, दयां कुरु, देवेश, जगन्निवास। स यः किरीटगदाचक्रहस्तः त्वं पूर्वरूपं द्रष्टुमिच्छामि; सहस्रबाहो, विश्वमूर्ते, तद्रूपं दर्शय।' भगवानुवाच—'मया अनुग्रहेण तव अर्जुन, एष परं रूपं योगेन दर्शितम्, तेजोमयं, विश्वं, अनन्तं, आद्यं, यददृष्टपूर्वं त्वया। न वेदैः, न यज्ञैः, न दानैः, न क्रियाभिः, न तपःभिः, एतद्रूपं मया दृश्यते त्वत्तः अन्येन मनुष्येषु। मा ते व्यथा, मा च विमूढभावः दृष्ट्वा एतद्रूपं भीषणं मम; भीतं चेतः सम्स्थाप्य, पुनः तद्रूपं पश्य।' सञ्जय उवाच—'एवं उक्त्वा वासुदेवः अर्जुनाय पुनः स्वं सौम्यरूपं दर्शयामास। महात्मा सः, स्वं शान्तरूपं धारयन्, त्रस्तं अर्जुनं प्राश्वासयत्।' अर्जुन उवाच—'इमं तव मानुषं रूपं दृष्ट्वा, सौम्यं जनार्दन, इदानीं स्थितप्रज्ञः अभवम्।' भगवानुवाच—'दुर्लभं एतद्रूपं दृष्ट्वा, देवाः अपि सदा द्रष्टुकामाः। न वेदैः, न तपसा, न दानेन, न यज्ञैः, एतद्रूपं यथा त्वया दृष्टम्। भक्त्या त्वनन्यया शक्यः अहम् एवं ज्ञातुं, द्रष्टुं, प्रवेष्टुं च। यः कर्माणि मयि समर्पयति, मां परमं मन्यते, मद्भक्तः सः, सङ्गवर्जितः, सर्वेषु भूतेषु निर्द्वेषः, स मामेति पाण्डव।' अथ द्वादशेऽध्याये अर्जुनः पृच्छति—'ये त्वां नित्ययुक्ता उपासते भक्त्या, ये च अक्षरमव्यक्तं उपासते, तेषां योगवित्तमः कः?