यदा धर्मस्य क्षयः सम्पद्यते, हे कृष्ण, तदा कुलस्त्रियः पतिताः भवन्ति। स्त्रीणां पतनात्, हे वृष्णिवंशज, वर्णसंकरः उत्पद्यते। वर्णसंकरस्य प्रसवात्, कुलघ्नानां तथा कुलस्य, नरक एव गम्यते; पितरः अपि तर्पणाद्यन्यायात् पतन्ति। कुलघ्नानां दोषैः, वर्णसंकरस्य कारणेन, शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च विनश्यन्ति। येषां कुलधर्मः नष्टः, हे जनार्दन, तेषां अनन्तः नरकवासः श्रुतः अस्ति। किं दुःखम्! राज्यसुखलुब्धेन, स्वजनवधायै महापापम् कर्तुं निश्चितम्। यदि धृतराष्ट्रपुत्राः शस्त्रधराः मां युद्धे शस्त्राभावेन, प्रतिरूपेण, हन्युः, तद् मम श्रेयः स्यात्। एवं उक्त्वा, युद्धभूमौ अर्जुनः रथोपविष्टः अभवत्, धनुः शरांश्च उपसृज्य, शोकग्रस्तचित्तः। तं करुणया आविष्टं, अश्रुपूर्णलोचनं, विषण्णं अर्जुनं दृष्ट्वा, मधुसूदनः तं वचनं अब्रवीत्। भगवान् उवाच — अर्जुन, कुतः ते इदं विषादम् आपन्नं संकटे? नायं आर्यस्य अनुकूलः, न स्वर्गाय, न कीर्तये। न क्लीबत्वे प्रवर्तस्व, हे पार्थ; न ते शोभते। हृदयदौर्बल्यं त्यज, उत्तिष्ठ, शत्रुतापन। अर्जुनः उवाच — कथं अहं भीष्मद्रोणाभ्यां युद्धे शरैः युध्येयम्, ये पूज्यौ मम, हे मधुसूदन, हे शत्रुनाशन? भिक्षया जीवितुम् श्रेयः, गुरून् हत्वा, यद्यपि लोभेन प्रेरिताः, तेषां रक्तपातेन लब्धं सुखं दूषितं स्यात्। न ज्ञायते, कः श्रेयः — वयं जयेम वा ते नो जयेयुः। ये धृतराष्ट्रपुत्राः युद्धे स्थिताः, तान् हत्वा जीवितुम् न इच्छामः। मम स्वभावः दयया पराभूतः, धर्मबुद्धिः मोहिता। त्वाम् पृच्छामि — यत् श्रेयः, तद् स्पष्टं वद। शिष्यः अहम्, त्वाम् शरणं प्रपन्नः, उपदिश। न अहं पश्यामि, यत् शोकम् अपाकरोति, यः इन्द्रियाणि शोषयति; अपि च, यदि अहं समृद्धं राज्यं वा, देवाधिपत्यं वा प्राप्तवान् स्याम्। एवं हृषीकेशं प्रति उक्त्वा, गुडाकेशः गोविन्दं प्रति — "न युध्ये" इति उक्त्वा मौनम् आस्थाय स्थितः। हृषीकेशः तं विषण्णं, सेनयोः मध्ये स्थितं, स्मितपूर्वकं वचनम् अब्रवीत्। भगवान् उवाच — तव शोका येषां शोको न कर्तव्यः, तेषु त्वं शोचसि, यद्यपि बुद्धिमतां वचः भाषसे। पण्डिता न मृतान् न जीवतः शोचन्ति। न कदाचित् अहं, त्वं, एते नृपाः नासन्; न च भविष्यति नास्य। देहे देहिनः बाल्यं, यौवनं, वृद्धत्वं, तथा अन्यं देहम् प्राप्तिः; बुधाः न मोहन्ति। संस्पर्शात् शीतोष्णसुखदुःखानि जायन्ते, अनित्यानि; तानि सहस्व, हे भारत। यः पुरुषः सुखदुःखयोः न विकम्पते, स अमृतत्वाय योग्यः। असत्यस्य अस्तित्वं नास्ति, सत्यम् अस्तित्वं नास्ति; उभयोः तत्त्वं तत्त्वदर्शिभिः दृष्टम्। यत् सर्वं व्याप्य स्थितम्, तद् अविनाशि; कश्चन तस्य विनाशं कर्तुं न शक्नोति। देहाः विनाश्यन्ते, देही नित्यः, अविनाशी, अचिन्त्यः; तस्मात् युद्धाय उद्यतस्व, हे भारत। यः मन्यते — "एषः हन्ति" वा "एषः हन्यते", उभौ न जानन्ति; एषः न हन्ति, न हन्यते। न कदाचित् जातः, न कदाचित् मृतः; स नित्यः, शाश्वतः, पुरातनः; देहे हते स न हन्यते। यः एषम् अविनाशि, नित्यं, अजं, अच्युतं वेत्ति, स कथं हन्ति वा हन्यते? यथा जीर्णानि वस्त्राणि त्यक्त्वा नवानि गृह्णाति, तथा देही जीर्णं देहं त्यक्त्वा नवम् अन्यं गृह्णाति। शस्त्राणि तं न छिन्दन्ति, अग्निः न दहति, आपः न क्लिनन्ति, वायुः न शोषयति। अयम् अच्छेद्यः, अदाह्यः, अक्लेद्यः, अशोष्यः; नित्यः, सर्वगतः, स्थिरः, अचलः, सनातनः। अयम् अव्यक्तः, अचिन्त्यः, अविकारी; तस्मात् एतद् ज्ञात्वा न शोचितव्यं। यद्यपि त्वं मन्यसे — आत्मा सदा जायते, सदा म्रियते, तत्रापि हे महाबाहो, न शोचितव्यं। जन्मिनः मृत्युं निश्चितं, मृतस्य जन्म निश्चितं; तस्मात् अनिवार्ये न शोचितव्यम्। सर्वभूतानि आदौ अव्यक्तानि, मध्ये व्यक्तानि, अन्ते पुनः अव्यक्तानि; तत्र का शोका? कश्चित् अद्भुतरूपेण पश्यति, कश्चित् अद्भुतरूपेण वदति, कश्चित् अद्भुतरूपेण शृणोति, कश्चित् शृण्वन् अपि न वेत्ति। सर्वेषु देहेषु देही नित्यं अविनाशी; तस्मात् सर्वभूतानि न शोचितव्यानि। स्वधर्मं अपि विचार्य, न विचलितव्यम्; क्षत्रियस्य धर्मयुद्धात् श्रेष्ठं न अस्ति। यः युद्धः स्वयम् उपस्थाय स्वर्गद्वारं उद्घाटयति, तं क्षत्रियाः सुखेन प्राप्नुवन्ति। यदि त्वं धर्मयुद्धे न प्रवर्तसे, धर्मं कीर्तिं च त्यक्त्वा, पापम् आप्स्यसि।