धनञ्जयः भगवान्तं परिपृच्छति स्म—“किं ब्रह्म? किमात्मा? किं कर्मेति, हे परमपुरुष? किं भूतेषु चोच्यते परमं, किं देवेषु चोच्यते पुनः परमम्? हे मधुसूदन, अस्मिन्शरीरे यज्ञे परमं किम्, कथं च कः प्रोच्यते? चित्तनिग्रहसम्पन्नैः काले च कथं त्वं ज्ञातव्यः?” भगवानुवाच—“अक्षरं ब्रह्म परम्; स्वभावः आत्मा उच्यते; भूतभावोद्भवकरं कर्म संज्ञायते। भूतानां परं क्षरः, देवतानां परः पुरुषः; यज्ञे चापि अहमेव परः अस्मिन्शरीरधारिणां श्रेष्ठ। यः चान्तकाले मां स्मरन् शरीरं त्यजति, स मम भावमाप्नोति—अत्र न संशयः। यं यं भावं स्मरन् अन्ते शरीरं विहाय सदा तस्य भावभावितः तं तमेव आप्नोति, कौन्तेय। तस्मात् सर्वेषु कालेषु मां स्मर युध्य च; मय्यर्पितमनोबुद्धिः मामेवैष्यस्यसंशयः। अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना, परमं पुरुषं दिव्यं सदा ध्यायन् सः तं प्राप्नोति, पार्थ। कविं पुराणमनुशासितारं, अणोरणीयांसं, सर्वस्य धातारं, अचिन्त्यरूपं, आदित्यवर्णं, तमः परस्तात्—यः स्मरति। प्रयाणकाले अपि अचलेन मनसा भक्त्या युक्तः योगबलात् प्राणं मूर्ध्नि समन्य, सः तं परमं पुरुषं प्राप्नोति। यत् तदक्षरं वेदविदो वदन्ति, यत् इच्छन्तः वीतरागा यतयः प्रविशन्ति, यत् ब्रह्मचर्यम् आचरन्ति—तत् पदं संक्षेपेण ते प्रवक्ष्यामि। सर्वद्वाराणि संयम्य, मनः हृदि निरुध्य, मूर्ध्नि प्राणमास्थाप्य, योगधारणया स्थितः, ओंकारं ब्रह्म शब्दं उच्चार्य, मां स्मरन् प्रयाणकाले यः शरीरं त्यजति, सः परमं गतिम् आप्नोति। अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः, तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः। प्राप्य मां महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः, दुःखालयमशाश्वतं न पुनः आवर्तन्ते। सम्सिद्धिं प्राप्ताः महात्मानः मां प्राप्य, पुनर्जन्म न विद्यते अस्मिन्मर्त्यलोके दुःखालये अनित्ये। ब्रह्मणः हि दिनं सहस्रयुगपर्यन्तम्, रात्रिं सहस्रयुगपर्यन्ताम्—एतद्विदः जनाः दिनरात्रस्य तत्त्ववित्। अव्यक्ताद्भूतानि व्यक्तयन्ते अहः आगमे; रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंञ्ज्ञके। एषा भूतग्रामः पुनः पुनः भावः, रात्र्यागमे प्रलीयते, अहः आगमे एवावश्यं भवति, प्रकृतेः वशात्। परस्तात् तु तस्याव्यक्तस्य अन्यदव्यक्तं सनातनं अस्ति, यस्मिन्सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति। अव्यक्तः सः उच्यते अक्षरः; तं परमां गतिम् अहुः। यं प्राप्य न निवर्तन्ते, तद् मम परमं धाम। सः पुरुषः परः पार्थ भक्त्या लभ्यः अनन्यया; यस्मिन् सर्वाणि भूतानि तेन इदं ततम्। कालेन च, पार्थ, यत्र योगिनः प्रेताः पुनरावृत्तिं न यान्ति, यत्र च पुनरावर्तन्ते, तद्वक्ष्यामि। अग्निः, ज्योतिः, अहः, शुक्लः, उत्तरायणं—यत्र प्रेताः ब्रह्मविदः, ते ब्रह्म प्राप्नुवन्ति। धूमः, रात्रिः, कृष्णः, दक्षिणायनं—यत्र योगी प्रेतः, सः चन्द्रलोकं प्राप्य पुनरावर्तते। एते शुभकृष्णगते उभे लोकस्य शाश्वते मते; एकया याति अनावृत्तिम्, अन्यया आवृत्तिः पुनः। एते गती विदित्वा योगी न मुह्यति कश्चन; तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भव, अर्जुन। वेदेषु यज्ञेषु तपःसु च एव दानेषु यत् पुण्यफलं, अतीत्य एतत् सर्वं योगी परमं स्थानं प्राप्नोति आद्यम्। ततः भगवानुवाच—“इदानीं ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं ज्ञानं विज्ञानसहितं, येन ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे। इदं राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमुत्तमं, प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्। अश्रद्दधानाः पुरुषाः धर्मस्यास्य परन्तप, अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि। मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना; मत्स्थानि सर्वभूतानि, न चाहं तेष्ववस्थितः। न च मत्स्थानि भूतानि—पश्य मे योगमैश्वरम्! भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः। यथा आकाशस्थितः नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्, तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय। सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्; कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्। प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः, भूतग्राममिमं कृत्स्नम् अवशं प्रकृतेः वशात्। न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय; उदासीनवदासीनं असक्तं तेषु कर्मसु। मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरं; हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते। अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्; परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्। मोघाशाः मोघकर्माणः मोघज्ञानाः विचेतसः, राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः।