अर्जुनः युद्धभूमौ केशवम् उद्दिश्य दुःखशोकसम्भ्रमः सन्दिग्धः अभवत्। सः उवाच — “हे केशव, अहं अशुभशकुनान् पश्यामि, युद्धे स्वजनान् हत्वा किमपि शुभं न पश्यामि। हे कृष्ण, न विजयम् इच्छामि, न राज्यं, न सुखानि। हे गोविन्द, राज्यस्य वा भोगस्य वा जीवितस्य वा किमर्थम्? येषां कृते राज्यं सुखं च कामये, ते सर्वेऽत्र युद्धाय स्थिताः, जीवनधनपरित्यागाय सज्जाः। आचार्याः, पितरः, पुत्राः, पितामहाः, मातुलाः, श्वशुराः, पौत्राः, भ्रातृपत्न्यः, अन्ये च बान्धवाः अत्र सन्ति। हे मधुसूदन, अहं तान् हन्तुं न इच्छामि, अपि च यदि ते मां प्रहारयेयुः, त्रैलोक्यस्य अपि राज्यस्य कृते न, पृथिव्याः तु किं पुनः। हे जनार्दन, धृतराष्ट्रपुत्रान् हत्वा कः सुखलाभः? केवलं पापं एव प्राप्यते। अतः, धृतराष्ट्रपुत्रान् — स्वबान्धवान् — हन्तुं न युक्तम्। हे माधव, स्वजनान् हत्वा कथं सुखं प्राप्यते? यद्यपि ते लोभग्रस्ताः धर्माधर्मविवेकं न पश्यन्ति, स्वकुलनाशस्य दोषं न जानन्ति, मित्रद्रोहस्य पापं न मन्यन्ते; किं तु, हे जनार्दन, वयं कुलनाशस्य पापं स्पष्टं पश्यामः, तस्मात् पापात् निवर्तितव्यम्। कुलनाशे धर्मः विनश्यति, धर्मनाशे कुलं कुत्सितं भवति। हे कृष्ण, अधर्मस्य वृद्धौ कुलस्त्रियः भ्रष्टाः भवन्ति; स्त्रीभ्रष्ट्याः जातिसङ्करः जायते। जातिसङ्करात् कुलघ्नानां कुलस्य च नरकं एव प्राप्तिः; पितरः तर्पणविहीनाः पतन्ति। कुलघ्नानां दोषैः जातिसङ्करः जातः, जातिधर्माः कुलधर्माः च नश्यन्ति। हे जनार्दन, धर्मनष्टानां नराणां निरन्तरं नरकवासः श्रुतः। हन्त, राज्यलोभेन सुखाभिलाषेण स्वजनघाताय वयं महान् पापं कर्तुं निश्चिताः। यदि धृतराष्ट्रपुत्राः शस्त्रधारिणः मां अप्रतिकारिणं, अशस्त्रं च युद्धे हन्युः, तत् मे श्रेयः। एवं उक्त्वा अर्जुनः रथोपविष्टः धनुः शरांश्च अपास्य, शोकसम्भ्रमवशः अभवत्। ततः सञ्जयः उवाच — अर्जुनः करुणाव्याकुलः, अश्रुपूर्णनेत्रः, विषादग्रस्तः, तस्मै मधुसूदनः इदं वचनम् अब्रवीत्। श्रीभगवान् उवाच — “हे अर्जुन, कस्य कारणेन एषा विषादोऽस्मिन् संकटे समुपस्थितः? नायं आर्यस्य योग्यः, न स्वर्गाय, केवलं अपकीर्तये। हे पार्थ, क्लीबता न त्वयि युक्ता; हृदयदौर्बल्यं त्यज, उत्तिष्ठ, शत्रुतापन। अर्जुनः उवाच — “हे मधुसूदन, पितामहं भीष्मं, आचार्यं द्रोणं च, शस्त्रैः युद्धे कथं हन्याम्? ते पूज्याः, शत्रुनाशन। यदि अहं एतान् धनकामान् गुरून् हन्याम्, तर्हि रक्तदुषितं सुखं मे भवेत्; भिक्षया जीवितं श्रेयः। किं कर्तव्यं न ज्ञातम् — जयः वा, वा जयः; ये धृतराष्ट्रपुत्राः, येषां वधात् जीवितं न इच्छामि, ते युद्धे स्थिताः। मम स्वभावः दयावशः अभवत्, धर्मस्य विषये मनः भ्रमितम्। त्वां पृच्छामि — यत् श्रेष्ठं तद् स्पष्टं ब्रूहि। अहं तव शिष्यः, त्वत्प्रपन्नः, मां उपदिश। अहं न पश्यामि — कः दुःखस्य नाशः, इन्द्रियाणि शोषयति; अपि च यदि राज्यं समृद्धम्, अनन्यं वा, देवेषु राज्यं वा लभेय। सञ्जयः उवाच — एतद् वचनं हृषीकेशाय उक्त्वा, गुडाकेशः गोविन्दं प्रति — ‘न युद्धिष्ये’ इति उक्त्वा मौनम् आस्थितवान्। ततः हृषीकेशः सञ्जयन्, अर्जुनस्य विषादावस्थायाम्, सेनयोः मध्ये स्मितं कृत्वा, इदं वचनम् उवाच। श्रीभगवान् उवाच — “त्वं येषां विषये शोकं कुरुषे, तान् शोकनीयान् न; यद्यपि त्वं ज्ञानवत् वदसि। ज्ञानी जनाः मृतान् वा जीवितान् वा न शोकन्ति। न कदाचित् अहम्, न त्वम्, न एते नरपतयः अभवन्; न च भविष्यति कदाचित् नास्तित्वम्। यथा देहे जीवः बाल्यं यौवनं वृद्धिं च गच्छति, तथा अन्यं देहं प्राप्नोति; ज्ञानी जनाः न मोहं गच्छन्ति। हे कुन्तीसुत, इन्द्रियसंयोगात् शीतोष्णसुखदुःखानि जायन्ते, आगच्छन्ति गच्छन्ति, अनित्याः; तान् सहस्व, हे भारत। येषां सुखदुःखयोः समत्वं, ते अमृतत्वाय योग्याः। असत्यस्य अस्तित्वं न, सत्यम् अनस्तित्वं न; उभयोः तत्त्वं तत्त्वदर्शिभिः दृष्टम्। यत् सर्वं व्याप्नोति, तद् अविनाशि; तस्य विनाशः कस्यापि न। देहाः विनाशिनः, देही नित्यः, अविनाशी, अकल्पनीयः; अतः युद्धस्व, हे भारत। यो हन्ति, यो हन्यते, उभौ न जानन्ति; अयं न हन्ति, न हन्यते। न कदाचित् जन्म, न मृत्यु; अस्तित्वं एकदा प्राप्त्वा न नश्यति; अजः, नित्यः, शाश्वतः, पुरातनः; देहविनाशे न हन्यते। हे पार्थ, यः एतद् अविनाशी, नित्यं, अजं, अच्युतं वेत्ति, सः कं हन्ति वा कं हन्यात्? यथा जीर्णानि वासांसि त्यक्त्वा नवानि गृह्णाति, तथा देही जीर्णं देहं त्यक्त्वा नवं गृह्णाति। अयं शस्त्रैः न छिद्यते, अग्निना न दह्यते; आपः न क्लिनन्ति, वायुना न शुष्यते।