अर्जुनः भगवानं अच्युतं सम्बोध्य उवाच – “मम रथं सेनयोः मध्ये स्थापय, हे अच्युत।” तत्र स्थित्वा युद्धाय उत्सुकान् समागतान् निरीक्ष्य अहम् किम् किम् कर्तव्यं, केषु सह युद्धं कर्तव्यम्, इति अस्मिन्महायुद्धे अवलोकयितुम् इच्छामि। यः कुटिलबुद्धिः धृतराष्ट्रपुत्रः तस्य प्रियार्थं युद्धाय समागतान् निरीक्षितुम् इच्छामि। सञ्जयः उवाच – एवमुक्तः गुडाकेशेन, हृषीकेशः, हे भारत, दिव्यं रथं सेनयोः मध्ये स्थापयामास। भीष्मद्रोणादीन् सर्वान् पृथिवीपतिंश्च पुरतः स्थापयित्वा हृषीकेशः अर्जुनं उवाच – “पार्थ, एतान् कौरवान् समागतान् पश्य।” तत्र पार्थः पितरं पितामहं आचार्यं मातुलं भ्रातरं पुत्रं पौत्रं मित्रं श्वसुरं शुभचिन्तकं च उभयपक्षेषु स्थितान् अपश्यत्। सर्वान् स्वबन्धून् स्थितान् दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रः करुणया अभिभूतः शोकसन्तप्तः इदं वचनं उवाच। अर्जुनः उवाच – “हे कृष्ण, मम स्वजनान् युद्धाय समागतान् दृष्ट्वा मम गात्राणि स्रंसन्ति, मुखं शुष्कं भवति, शरीरं कम्पते, रोमाञ्चः जायते। गाण्डीवः हस्तात् स्रंसते, त्वचा दह्यते, स्थितुं न शक्नोमि, मनः च व्यामिश्रं भवति। हे केशव, शुभानि निमित्तानि न पश्यामि, स्वजनं हत्वा युद्धे किम् शुभं भविष्यति? न विजयम् न राज्यं न सुखं इच्छामि। हे गोविन्द, राज्येन वा भोगेन वा जीवितेन किम्? येषां कृते राज्यं सुखं भोगं च इच्छामः, ते युद्धाय समागताः, जीवितं धनं च त्यक्तुम् उद्यताः। आचार्यः पितरः पुत्रः पितामहः मातुलः श्वसुरः पौत्रः भ्रातृपत्नीपुत्रः च अन्ये च सम्बन्धिनः। हे मधुसूदन, एतान् हन्तुं न इच्छामि, अपि यदि ते मां हन्ति, त्रैलोक्यस्य राज्याय न, किम् पुनः पृथिव्याः। धृतराष्ट्रपुत्रान् हत्वा किं नः सुखम्, हे जनार्दन? पापमेव अस्मान् आप्नुयात्, यदि एतान् अततायिनः हन्याम। अतः धृतराष्ट्रपुत्रान् स्वबन्धून् हन्तुं न उचितम्; हे माधव, स्वजनं हत्वा कथं सुखं भविष्यति? यद्यपि लोभेन अभिभूताः एते धर्मनष्टं मित्रद्रोहं च न पश्यन्ति, तर्हि वयं, हे जनार्दन, कुलक्षयदोषं पश्यन्तः पापात् निवर्तितुम् न उचितम्? कुलक्षये सनातनः धर्मः नश्यति; धर्मनष्टे सर्वं कुलं अधर्मेण अभिभूतम्। अधर्माभिवृद्धौ स्त्रियः दूष्यन्ते, स्त्रीदूषणे वर्णसंकरः जायते। वर्णसंकरः कुलघ्नानां कुलस्य च नरकाय एव; पिण्डोदकक्रियाभिः पितरः अपि पतन्ति। कुलघ्नानां वर्णसंकरदोषैः कुलधर्मः जातिधर्मः च नश्यति। धर्मनष्टानां नराणां अनन्तं नरकवासः श्रुतम्, हे जनार्दन। अहो, महत् पापं वयं कर्तुम् उद्यताः, राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुं इच्छामः। यदि धृतराष्ट्रपुत्राः शस्त्रपाणयः मां युद्धे अहतं अशस्त्रं च हन्युः, तत् मे श्रेयः स्यात्। सञ्जयः उवाच – इत्युक्त्वा अर्जुनः रथोपस्थे उपविश्य धनुः शरांश्च निक्षिप्य शोकाभिभूतः आसीत्। सञ्जयः पुनः उवाच – तं करुणया अभिभूतं अश्रुपूर्णलोचनं शोकसन्तप्तं दीनमनस्कं दृष्ट्वा, मधुसूदनः तं इदं वचनं उवाच। श्रीभगवान् उवाच – “कस्मात् त्वयि एषा विषादः संप्राप्तः, अर्जुन? एषः अनार्यजुष्टः, स्वर्ग्यं न, कीर्तिकरः च न। हे पार्थ, कापुरुषत्वं मा स्म गम्यः; त्वं न योग्यः; हृदयदौर्बल्यं त्यज, उत्तिष्ठ, शत्रुतापन। अर्जुनः उवाच – “भीष्मद्रोणयोः प्रति शरैः कथं युद्धं कर्तुम् शक्यं, हे मधुसूदन? तौ पूज्यौ, हे शत्रुसूदन। यदि गुरून् धनकामान् हन्याम्, तदा रुधिरलिप्तं भोगं वयं भजेम। भिक्षया अपि जीवितुम् श्रेयः। न ज्ञायते कः नः श्रेयः – वयं वा जयेम, ते वा वयं जयन्ति; ये धृतराष्ट्रपुत्राः, येषां हन्यानन्तरं जीवितुम् न इच्छामः, ते युद्धे स्थिताः। मम स्वभावः दयया अभिभूतः, धर्मज्ञानं च मोहितम्; त्वां पृच्छामि – यत् श्रेयः तत् स्पष्टं ब्रूहि; अहं तव शिष्यः, त्वां शरणं गतोऽस्मि। मम शोकं यः इन्द्रियाणि शोषयति, तं किमपि न पश्यामि, यद्यपि अहं समृद्धं राज्यं वा सुराणां अधिपत्यं वा प्राप्नुयाम्।” सञ्जयः उवाच – एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः गोविन्दं प्रति “न युद्ध्ये” इति उक्त्वा तुष्णीं आसीत्। तं शोकग्रस्तं सेनयोः मध्ये हृषीकेशः स्मितपूर्वकं इदं वचनं उवाच। श्रीभगवान् उवाच – “त्वं येषां विषये शोकं कुरुषे, तेषां विषये शोकः न उचितः; तत्त्वज्ञानं वदसि। पण्डिताः मृतस्य जीवस्य च शोकं न कुर्वन्ति। अहं, त्वं, एते च नृपाः – कदाचित् न नास्म, भविष्यति च न। यथा देहे देहिनः बाल्यं यौवनं वृद्धत्वं गच्छति, तथा अन्यं देहं प्राप्नोति; धीरः तत्र न मुह्यति।