कश्चित् प्राणापानयोः संयोगवियोगयोः यज्ञरूपेण आहुतीः ददाति, अन्ये तु प्राणवायोः गमनागमनयोः नियमपूर्वकं निग्रहं कृत्वा, प्राणायामनिष्ठाः भवन्ति। केचिदपि नियताहाराः सन्तः प्राणान् प्राणेषु एव जुह्वन्ति। एवं सर्वे यज्ञविदः, यज्ञेन पापानि दग्ध्वा शुद्धिं प्राप्नुवन्ति। ये यज्ञामृतं अश्नन्ति, ते शाश्वतं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति। अयज्ञस्य अस्मिन्लोके न अस्ति सुखम्; तस्मात्, परत्र अपि तस्य कः लाभः, हे कुरुश्रेष्ठ? एवं बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे विस्तारिताः सन्ति; सर्वे कर्मसमुत्थाः इति विद्धि, एवं ज्ञात्वा मोक्षं प्राप्स्यसि। हे अर्जुन, द्रव्ययज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेष्ठः; सर्वाणि कर्माणि ज्ञानपर्यवसानि भवन्ति। तद्विज्ञानार्थं विनयेन, प्रश्नेन, सेवया च तत्त्वदर्शिनः ज्ञानीन् उपसृज्य, ते तत्त्वं ते ज्ञापयिष्यन्ति। एतद्विज्ञाय, पुनः मोहं न गमिष्यसि; तेन त्वं सर्वाणि भूतानि आत्मनि अपि मयि च पश्यसि। अपि चेत् सर्वपापेभ्यः पापिष्ठः स्यात्, ज्ञाननावेन एव सर्वाणि पापानि तरिष्यसि। यथा अग्निः समिद्धः दारुषु भस्मसात्करोति, तथा ज्ञानाग्निः सर्वाणि कर्माणि भस्मीकुरुते। न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रं इह विद्यते; योगसंसिद्धः स्वयमेव कालेन तद् आत्मनि लभते। श्रद्धावान्, तत्परः, संयतेन्द्रियः ज्ञानं लभते; ज्ञानं लब्ध्वा शीघ्रं परमशान्तिं आप्नोति। अज्ञानः, अश्रद्दधानः, संशयात्मा विनश्यति; संशयात्मनः न इह न परत्र न सुखं विद्यते। योगसंन्यस्तकर्मणः, छिन्नसंशयस्य, आत्मवन्तः कर्माणि न बध्नन्ति, हे धनञ्जय। तस्मात्, अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं संशयं ज्ञानासिना छित्वा, योगमास्थाय उत्तिष्ठ, हे भारत। अत्र अर्जुनः पृच्छति—हे कृष्ण, त्वं कर्मसंन्यासं च पुनः योगं च स्तौषि; तयोः कतमः श्रेष्ठः इति निश्चित्य वद। श्रीभगवानुवाच—संन्यासः कर्मयोगश्च उभौ श्रेयसः प्रापयतः; तयोः कर्मयोगः विशिष्यते। यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति, स नित्यसंन्यासी; द्वन्द्वातीतः सुलभं विमुक्तः भवति। बालाः संख्यं योगं च पृथक् वदन्ति, न पण्डिताः; यः एकं सम्यगाचरति, स उभयोः फलं लभते। यत्स्थानं संख्यैः प्राप्यते, तत् योगैः अपि गम्यते; यः संख्यं योगं च एकत्वेन पश्यति, स एव पश्यति। किंतु, योगविना संन्यासः दुःखेन प्राप्यते; योगयुक्तः मुनिः शीघ्रं ब्रह्म प्राप्नोति। योगयुक्तः विशुद्धात्मा, विजितात्मा, जितेन्द्रियः, सर्वभूतात्मभूतः सन्, अपि कर्म कुर्वन् न लिप्यते। योगस्थितः तत्त्ववित्, पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, जिघ्रन्, अश्नन्, गच्छन्, स्वपन्, श्वसन्, वदन्, विसृजन्, गृह्णन्, उन्मिषन्, निमिषन्, इति मन्यते—"अहं किञ्चित् न करोमि," इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते इति निश्चितः। यः कर्माणि ब्रह्मण्यर्पयन् सङ्गं त्यक्त्वा करोति, स पापेन न लिप्यते, यथा पद्मपत्रं जलात् न स्निग्धते। योगिनः शरीर, मनस्, बुद्धि, अपि च केवलैः इन्द्रियैः, सङ्गं त्यक्त्वा, आत्मशुद्धये कर्म कुर्वन्ति। योगयुक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शाश्वतां शान्तिं आप्नोति; अयुक्तः कामकारेण फले सक्तः बद्ध्यते। सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य, आत्मसंयमी नवद्वारे पुरे वसन्, न किञ्चित् करोति न कारयति। न च कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः, न कर्मफलसंयोगं; स्वभावः तु प्रवर्तते। नादत्ते कस्यचित् पापं न च सुकृतं; ज्ञानं तु अज्ञानेन आवृतं, तेन मुह्यन्ति जनाः। यस्यान्तःकरणस्य अज्ञानं आत्मज्ञानेन नाशितं, तस्य तद्ज्ञानं सूर्यवत् परं प्रकाशयति। येषां बुद्धिः, आत्मा, श्रद्धा, आश्रयः च तस्मिन् एव स्थिताः, ज्ञाननाशितकल्मषाः, ते अपुनः आवृत्तिं गच्छन्ति। पण्डिताः समदर्शिनः सन्ति—ब्राह्मणं गवि हस्तिनि शुनि श्वपाके च समं पश्यन्ति। समत्वस्थिताः जनाः अत्रैव जन्म जयन्ति, यतः ब्रह्म निर्मलम् समं च; अतः ते ब्रह्मणि स्थिताः। ब्रह्मविद् धीरः, स्थिरबुद्धिः, अकलुषः, प्रियं लब्ध्वा न प्रमोदते, अप्रियं लब्ध्वा न व्यथते, ब्रह्मणि स्थितः। बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा, आत्मनि एव सुखम् अनुभूय, ब्रह्मयोगयुक्तः अक्षमं सुखं आप्नोति। स्पर्शजा भोगाः दुःखयोनयः एव, हे कौन्तेय; आद्यन्तवन्तः, तेषु न रमन्ते बुधाः। यः इहैव शरीरं त्यक्त्वा कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्तः, स योगी, स नरा सुखी। यस्य अन्तःसुखम्, अन्तर्ज्योतिः, अन्तःरमः, स योगी ब्रह्मभूतः ब्रह्मनिर्वाणं लभते। क्षीणकल्मषाः, छिन्नसंशयाः, जितात्मनः, सर्वभूतहिते रताः, मुनयः ब्रह्मनिर्वाणं प्राप्नुवन्ति। वीतरागभयक्रोधाः, मन्युनिग्रहः, आत्मविदः, संन्यासिनः, सर्वतः ब्रह्मनिर्वाणं आप्नुवन्ति।