यः पुरुषः सर्वेषु कर्मणि कामनारहितः सङ्कल्परहितः च भवति, यस्य कर्माणि ज्ञानाग्निना दग्धानि सन्ति, तं विद्वांसः पण्डितं बुद्धिमन्तं इति आहुः। सः कर्मफलासक्तिं त्यक्त्वा, सदा तुष्टः, किञ्चित् अपेक्षारहितः, कर्मणि व्यग्रः अपि, किंचित् न करोति इति ज्ञायते। अपेक्षारहितः, मनः आत्मा च संयमितौ, सर्ववस्तु-त्यागी, केवलं शरीरेण कर्माणि कुर्वन्, दोषं न आप्नोति। यद् यद् लभ्यते तेन सन्तुष्टः, द्वन्द्वातीतः, असूया-रहितः, सिद्ध्यसिद्ध्योः समः, कर्म कुर्यन् अपि न बध्यते। यः पुरुषः सङ्गरहितः, मुक्तः, ज्ञाननिष्ठः, यज्ञार्थं कर्म कुर्वन्, तस्य सर्वाणि कर्माणि विलीनानि भवन्ति। ब्रह्मैव हविः, ब्रह्मैव होत्रा, ब्रह्मैव अग्निः, ब्रह्मैव हविः जुह्वति; ब्रह्मात्मकः कर्मयोगी ब्रह्मणि एव लीयते। केचन योगिनः देवपूजया यज्ञं कुर्वन्ति, अन्ये ब्रह्मयज्ञेन ब्रह्माग्नौ यज्ञं जुह्वन्ति। केचन श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्नौ यजन्ति; अन्ये शब्दादीनि विषयाणि इन्द्रियाग्नौ यजन्ति। अन्ये सर्वेन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च आत्मसंयमाग्नौ ज्ञानदीप्ते यजन्ति। केचित् द्रव्ययज्ञं कुर्वन्ति, अन्ये तपःयज्ञं, अन्ये योगयज्ञं; अन्ये नियमनिष्ठाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञं कुर्वन्ति। केचित् प्राणायामेन प्राणापानं यजन्ति, अन्ये प्राणसंयमेन प्राणायामनिष्ठाः, अन्ये आहारनियमेन प्राणान् प्राणेषु यजन्ति। सर्वे एते यज्ञविदः यज्ञेन पापं नाशयन्ति। यज्ञामृतं भुञ्जानाः ब्रह्मणः शाश्वतम् आप्नुवन्ति; अयज्ञस्य लोको न अस्ति, तस्मात् परः कथं स्यात् हे कुरुश्रेष्ठ। एवं बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे विस्तीर्णाः; सर्वे कर्मजन्याः इति विदित्वा मोक्षं प्राप्स्यसि। हे अर्जुन, ज्ञानयज्ञः द्रव्ययज्ञात् श्रेष्ठः; सर्वाणि कर्माणि ज्ञानान्ते परिणमन्ति। श्रद्धया, प्रश्नैः, सेवया ज्ञानीनुपसृज्य ज्ञानं प्राप्स्यसि। तत् ज्ञात्वा, हे पाण्डव, पुनः मोहं न यास्यसि; तेन सर्वाणि भूतानि आत्मनि च मयि च पश्यसि। सर्वपापिनाम् अपि पापं ज्ञाननावेन तरिष्यसि। यथा अग्निः दारूणि भस्मीकुर्यात्, तथा ज्ञानाग्निः सर्वाणि कर्माणि भस्मीकुर्यात्। न हि लोके ज्ञानात् शुद्धतरं किञ्चन अस्ति; योगसिद्धः कालेन आत्मनि तद् अवाप्नोति। श्रद्धालुः, तत्परः, संयमी ज्ञानं प्राप्नोति; ज्ञानप्राप्तः शीघ्रं शान्तिं प्राप्नोति। अज्ञः, अश्रद्दधनः, संशयात्मा विनश्यति; संशयिनः न लोकोऽस्ति न परलोकः न सुखं। योगसंन्यस्तकर्मणः, ज्ञानच्छिन्नसंशयस्य, आत्मवन्तः कर्म न बध्नन्ति। तस्मात्, हे भारत, ज्ञानखड्गेन अज्ञानसम्भूतं संशयं हृदि छित्वा योगे स्थितः उत्तिष्ठ। अर्जुनः उवाच—हे कृष्ण, त्वं कर्मसंन्यासं च योगं च स्तौति; तयोः श्रेष्ठं निश्चित्य वद। श्रीभगवान् उवाच—संन्यासः च कर्मयोगः च उभौ मोक्षाय, तयोः कर्मयोगः श्रेष्ठः। यो न द्वेष्टि न कामयते, द्वन्द्वातीतः, सदा संन्यासी; सः सुगमं बन्धनात् विमुक्तः। केवलं बालाः सांख्यं योगं च पृथक् वदन्ति, न पण्डिताः; यः यथायोग्यं अनुतिष्ठति, तयोः फलम् उपैति। सांख्यैः प्राप्तं स्थानं योगैः अपि लभ्यते; यः सांख्ययोगयोः एकत्वं पश्यति, सः तत्त्वदर्शी। संन्यासः योगं विना दुष्प्राप्यः; योगयुक्तः मुनिः शीघ्रं ब्रह्मणि लीयते। योगयुक्तः, शुद्धात्मा, आत्मसंयमी, जितेन्द्रियः, सर्वभूतात्मा, कर्म कुर्यन् अपि न लिप्यते। योगस्थितः, तत्त्ववित्, पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, घ्राणन्, अश्नन्, गच्छन्, स्वपन्, श्वसन्, मन्यते—'न अहम् करोमि';। भाषमाणः, विसृजन्, गृहीत्वा, उन्मीलयन्, निमीलयन्, इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्ति इति निश्चितः। यः कर्माणि ब्रह्मणि समर्प्य, सङ्गं त्यक्त्वा, सः पापैः न लिप्यते यथा पद्मपत्रं जलैः। योगिनः शरीर, मन, बुद्धि, इन्द्रियैः कर्म कुर्वन्ति, सङ्गं त्यक्त्वा, आत्मशुद्धये। योगयुक्तः कर्मफलत्यागी शान्तिम् आप्नोति; सङ्गी फलेच्छया बद्धः। सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य, आत्मसंयमी नवद्वारे नगरे सुखं वसति, न करोति न कारणं करोति। ईश्वरः जनानां कर्तृत्वं, कर्म, कर्मफलसंयोगं न सृजति; स्वभावः एव क्रियते। सर्वव्यापी न पापं न पुण्यं गृह्णाति; ज्ञानं अज्ञानेन आच्छादितं, तस्मात् भूतानि मोहितानि। येषां आत्मज्ञानं अज्ञानं नाशयति, तेषां ज्ञानं सूर्यवत् परमात्मानं प्रकाशयति।