अर्जुनः श्रीकृष्णं केशवं उवाच—"स्थितप्रज्ञस्य का भाषा? समाधिस्थस्य किं भाषेत, कथं व्रजेत, कथं आसीत?" इति। तदा श्रीभगवान् उवाच—"यदा पुरुषः सर्वान् कामान् मनसः सङ्कल्पान् परित्यज्य आत्मन्येव आत्मना तुष्टः भवति, स स्थितप्रज्ञः इत्युच्यते। यस्य चित्तं दुःखेषु अनुद्विग्नम्, सुखेषु विगतस्पृहः, रागभयक्रोधवित्, स मुनिः स्थिरबुद्धिः इति कथ्यते। यः सर्वत्र अनासक्तः, शुभाशुभप्राप्तौ न प्रहृष्यति न द्वेष्टि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। यदा कूर्म इव सर्वशः इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः संहरति, तदा तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। विषयाः निवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः, रसवर्जम्; रसं अपि परं दृष्ट्वा निवर्तते। हे कौन्तेय, इन्द्रियाणि हि बलवंतः मनः अपि प्रमथ्य हरन्ति, अपि च प्रयत्नशीलस्य मुनिनः। तस्मात् सर्वाणि इन्द्रियाणि संयम्य मत्परः उपविश्य, यस्य इन्द्रियाणि वशे, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। यदा पुरुषः विषयेषु ध्यायन् तेषु सङ्गः जायते, सङ्गात् कामः, कामात् क्रोधः, क्रोधात् सम्मोहः, सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः, स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् विनश्यति। किन्तु यः इन्द्रियार्थेषु विचरन् वशी, रागद्वेषवियुक्तः, आत्मवशः, स शान्तिम् आप्नोति। शान्तस्य सर्वदुःखानि नश्यन्ति; प्रसन्नचेतसः बुद्धिः शीघ्रं स्थिरा भवति। अशान्तस्य न ज्ञानं, न च ध्यानं, न च ध्यानाभावात् शान्तिः, अशान्तस्य कुतः सुखम्? यदा मनः इन्द्रियाणां अनुसरति, तदा नौकां जलराशौ वातः इव बुद्धिं हरति। तस्मात् यस्य इन्द्रियाणि सर्वाणि इन्द्रियार्थेभ्यः संयतानि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। या निशा सर्वभूतानां तस्यां संयमी जागर्ति; यत्र भूतानि जाग्रति, सा निशा पश्यतः मुनिः। आपूर्यमाणम् अपि समुद्रम् इव, कामाः प्रविशन्ति यं, स शान्तिम् आप्नोति, न कामकामी। यः सर्वान् कामान् परित्यज्य, निरहंकारः, निर्ममः, वीतरागः, स शान्तिम् आप्नोति। एषा ब्राह्मी स्थितिः, पार्थ; इमां प्राप्त्वा मोहितः न भवति; अन्तकाले अपि स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणं गच्छति।" एवं अर्जुनः पुनः केशवं उवाच—"यदि ज्ञानं कर्मणः श्रेयः इति मन्यसे, तत् किं मां घोरं कर्म कर्तुम् प्रेरयसि? वाक्यैः मे बुद्धिं मोहयसि इव; तस्मात् एकं निश्चित्य ब्रूहि येन श्रेयः आप्नुयाम्।" श्रीभगवान् उवाच—"इमं लोके द्विविधा निष्ठा मया पुरा प्रोक्ता—ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां, कर्मयोगेन योगिनाम्। न कर्मणाम् अनारम्भात् निःश्रेयसम् आप्नोति मनुष्यः; न च संन्यासात् केवलात् सिद्धिम्। कश्चित् अपि क्षणमात्रम् अकर्मकृत् न तिष्ठति; सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः कर्म करवाणि। यः कर्मेन्द्रियाणि संयम्य मनसा विषयान् स्मरन् तिष्ठति, स मिथ्याचारः उच्यते। यः तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य असक्तः कर्मेन्द्रियैः कर्म आरभते, स श्रेष्ठः। तस्मात् त्वं नियतं कर्म कुरु; कर्म हि अकर्मणः श्रेष्ठम्। शरीरयात्रा अपि ते अकर्मणः न सिध्येत्। यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः; तदर्थं कर्म कुरु मुक्तसंगः। सृष्ट्वा प्रजाः सह यज्ञेन प्रजापतिः उवाच—'अनेन प्रसविष्यध्वम्, एष वः कामधुक् अस्तु।' देवान् भावयन्तः एभिः, देवाः च वः भावयन्तु; परस्परं भावयन्तः श्रेयः आप्स्यथ। यज्ञेभ्यः सम्पूजिताः देवाः इच्छितानि दास्यन्ति; यः तेषां प्रदत्तं भुङ्क्ते, स एव स्तेनः। यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वम् पापम् प्रप्नुवन्ति; ये तु आत्मकारणात् पचन्ति, ते पापम् भुञ्जते। अन्नात् भवन्ति भूतानि, पर्जन्यात् अन्नसम्भवः, यज्ञात् पर्जन्यः, कर्मसमुद्भवः यज्ञः। कर्म ब्रह्मोद्भवम् विद्धि, ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्; तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्। एवं प्रवर्तितं चक्रं यो न अनुवर्तयति, इह मूढः इन्द्रियारामः, स जीवति व्यर्थम्, पापीयान्। यः तु आत्मरतिरेव स्यात् आत्मतृप्तः च मानवः, तस्य कार्यं नास्ति। न तस्य कृतेन, न अकृतेन, कश्चित् अर्थः विद्यते; न च कस्यचित् अर्थे समर्पितः। तस्मात् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर; असक्तः हि आचरन् पुरुषः परमाप्नोति। कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः जनकादयः; लोकसंग्रहार्थम् अपि त्वम् अचरः। यद्यदाचरति श्रेष्ठः, तत् तदेव इतरः जनः; स यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तदनुवर्तते।" एवं श्रीकृष्णेन अर्जुनस्य संशयः प्रशमितः, कर्मस्य च ज्ञानस्य च रहस्यं प्रकटितम्।