ततः स्वस्वेषु विभागेषु स्थिताः सर्वे भवन्तः भीष्ममेवैकं संरक्षन्तु इति दुर्योधनः समादेशयत्। तस्मिन्नेव क्षणे, कौरवपितामहः भीष्मः महाबलवान् दुर्योधनस्य हर्षाय सिंहनादं कृत्वा उच्चैः शङ्खं प्राहिणोत्। ततः सहसा शङ्खभेर्यः पनवानकगोमुखानि च शब्दयन्ति स्म, स शब्दः तुमुलः अभवत्। तदा महती रथस्थौ श्वेताश्वयुक्ते रथे स्थितौ माधवः पाण्डुपुत्रश्च दिव्यान् शङ्खान् प्रदध्मतुः। हृषीकेशः पाञ्चजन्यं प्रादध्मौ, धनञ्जयः देवदत्तं, भीमः भीमकर्मा पौण्ड्रं महाशङ्खं प्रादध्मौ। कुन्तीपुत्रः धर्मराजः युधिष्ठिरः अनन्तविजयं प्रादध्मौ, नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ प्रादध्मताम्। काशिराजः परमेषुवी शिखण्डी महारथः धृष्टद्युम्नः विराटः सत्यकिश्चापराजितः, द्रुपदः द्रौपद्याः पुत्राः च, हे पृथिवीपते, सुभद्रापुत्रश्च महाबाहुः पृथक् पृथक् शङ्खान् प्रदध्मुः। स तुमुलः शब्दः दिवं पृथिवीं च व्याप्य धृतराष्ट्रपुत्राणां हृदयानि विदारयामास। ततः कपिध्वजः पाण्डवः धृतराष्ट्रपुत्रान् व्यूढान् दृष्ट्वा, युद्धारम्भसमये धनुषं उद्यम्य, हृषीकेशं वाक्यम् उवाच - ‘‘मम रथं सेनयोरुभयोः मध्ये स्थापय, अच्युत।’’ यावत् अहम् एतान् युद्धुकामान् समागतान् निरीक्षेयं, केन सह मया संग्रामे योधव्यमिति अवलोकयेयम्। येऽत्र युद्धाय समागताः दुर्योधनस्य दुष्टबुद्धेः प्रीतये युद्धे स्थिताः, तान् अहं द्रष्टुमिच्छामि। एवं गुढाकेशेन उक्तः हृषीकेशः, हे भारत, तस्य रथं सेनयोरुभयोः मध्ये स्थापयामास। भीष्मद्रोणप्रमुखान् सर्वान् महारथान् पृथिवीपतीन् दर्शयन् ‘‘पार्थ, एतान् कौरवान् समागतान् पश्य’’ इति उवाच। तत्र पार्थः पितॄन् पितामहान् आचार्यांश्च मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् श्वशुरान् सुहृदश्च उभयपक्षेषु स्थितान् अपश्यत्। एवं स्वजनसमूहम् अवलोक्य कुन्तीपुत्रः करुणया परिप्लुतः विषादेन शोकपूर्णं वचनम् उवाच - ‘‘मम स्वजनं युद्धे समागतं दृष्ट्वा, हे कृष्ण, मे गात्राणि स्रंस्यन्ति, मुखं च परिशुष्यति, शरीरं कम्पते, रोमाञ्चः जायते। गाण्डीवः हस्तात् स्रवति, त्वक् च दह्यते, स्थातुं न शक्नोमि, मनः च भ्रमति।’’ ‘‘हे केशव, निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि, स्वजनस्य हनने न किञ्चित् श्रेयः पश्यामि।’’ ‘‘न मे राज्यस्य कामः, न विजयस्य, न सुखस्य, हे गोविन्द। राज्येन वा सुखेन वा जीवितेन वा किम्? ये ह्यस्मिन्कारणे राज्यसुखभोगार्थं वाञ्छिताः, तेऽत्र युद्धे स्थिताः, प्राणधनानि त्यक्तुम् उद्यताः। आचार्याः पितरः पुत्राः च तैः सह पितामहाः, मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः च अन्ये बान्धवाश्च। एतान् अहं हन्तुं नोत्सहे, हे मधुसूदन, अपि हि मां प्रतिकुर्वन्तः, त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि, किमुत पृथिव्याः कृत्स्नायाः।’’ ‘‘धृतराष्ट्रपुत्राणां हनने कः नः प्रीतिः, हे जनार्दन? पापमेव अस्मान् आप्नोति यद्येतान् आततायिनः हन्मः। तस्मात् न वयं हन्तुम् अर्हाः स्वजनान्, धृतराष्ट्रसुतान्। स्वजनघातेन कथं सुखिनः स्याम, हे माधव? ये लोभोपहतचेतसः कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पश्यन्ति न, कथं न ज्ञेयम्?’’ ‘‘कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः, धर्मे नष्टे अधर्मः अभिभवति कुलम्। अधर्माभिभवात् कृष्ण, स्त्रीषु दुष्टाचारः प्रवर्तते, स्त्रीदुष्टाचारात् जातिसङ्करः जायते। जातिसङ्करः कुलघ्नानां कुलस्य च नरकाय एव, पितरः च पिण्डोदकक्रियाहीनाः पतन्ति। एतेषां कुलघ्नानां दोषैः जातिसङ्करकारकैः जातिधर्माः कुलधर्माश्च नश्यन्ति। धर्मनष्टस्य नरस्य अनन्तरं नरकनिवासः श्रुतः, हे जनार्दन।’’ ‘‘हन्त, महत् पापम् अस्माभिः कर्तुम् उद्यतम् - राज्यसुखलोभेन स्वजनघाताय। यदि माम् अप्रतीकारिणम् अस्त्रपाणयः धृतराष्ट्रपुत्राः रणे हन्युः, तदेव मे श्रेयः।’’ इत्येवं युद्धभूमौ उक्त्वा अर्जुनः शोकसंविग्नचित्तः रथोपस्थ उपाविशत्, धनुः शरांश्च ससर्ज। तस्मिन् एवं करुणाविष्टे अश्रुपूर्णाक्षे विषीदन्तं अर्जुनं दृष्ट्वा, मधुसूदनः वाक्यमिदं उवाच - ‘‘कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्? अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरम्। क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ, नैतत्त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ, परन्तप।