धृतराष्ट्र उवाच | संजय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समागते युद्धे, मम पुत्राणां पाण्डवाणां च किमुत्तिष्ठन्ति? सञ्जय उवाच | तद् दृष्ट्वा पाण्डवसेनां युद्धाय समर्पितां, दुर्योधनः स्वगुरुमुपसङ्गम्य एतेन वाक्यमब्रवीत्। "गुरो, एषः पाण्डवाणां महाशक्तिः सेनाद्वारा, यः द्रुपदस्य पुत्रेन व्यवस्थितः। अत्र भिमार्जुनसमानाः महायोधाः युयुधानः, विराटः, द्रुपदः च, महाचरित्रः। द्रिष्टकेतुः, चेकितानः, काशिप्रधानः, पुरुजितः, कुन्तिभोजः, शैव्यः च, युधामन्युः, उत्तमौजः च वीराः। सुभद्रायाः पुत्रः च द्रौपदीपुत्राः सर्वे च महायोधाः सन्ति। किन्तु, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, अस्माकं सेनायाः प्रमुखानां नामानि श्रुणु। त्वं, भीष्मः, कर्णः, कृपः च युद्धे जयिनः, अश्वत्थामा, विकर्णः, सोमदत्तस्य पुत्रः च। अन्ये च महायोधाः, यः सर्वे मम कृते प्राणं दातुमुत्सुकाः, विविधशस्त्रैः सुसज्जिताः, युद्धकौशलज्ञाः। अस्माकं बलं भीष्मेन रक्षितं अनन्तं अस्ति; किन्तु एषां बलं भीमेन रक्षितं सीमितं अस्ति। अतः, युष्माकं युयुत्सु सर्वे भीष्मं एव सहायतुं स्थिताः। ततः दुर्योधनस्य उत्साहाय, कुरुपितामहः सिंहवत् गर्जितवान् च, तस्य शंखं महद् ध्वनितम्। ततः शङ्खाः, नादयन्त्राणि, डमरूः, मृदङ्गाः च एकस्मिन् समये ध्वनिताः, तदनन्तरं ध्वनिः तु tumultuous अभवत्। ततः, श्वेतकर्णयुगेन महाचक्रे स्थितौ, माधवः च पाण्डुपुत्रः अपि दिव्यशङ्खं ध्वनितवन्तौ। हृषीकेशः पञ्चजन्यं ध्वनितवान्, धनञ्जयः देवदत्तं, भीमः पौण्ड्रं च ध्वनितवान्। युधिष्ठिरः कुन्तिपुत्रः अनन्तविजयं ध्वनितवान्, नकुलः सहदेवः च सुघोषं मणिपुष्पकं च ध्वनितवन्तौ। काशिप्रधानः, सर्वोच्च धनुर्धरः, शिखण्डी महाचरित्रः, द्रिष्टद्युम्नः, विराटः, सत्यकी च अजयः। द्रुपदः, द्रौपदीपुत्राः, हे पृथिवीपतिः, सुभद्रायाः महाबाहुः च, सर्वे स्वस्वशङ्खं पृथक् ध्वनितवन्तः। सः ध्वनिः धृतराष्ट्रपुत्राणां हृदयानि चीरयामास, आकाशे च पृथिव्यां च गम्भीरं ध्वनितम्। ततः, धृतराष्ट्रपुत्राणां युद्धाय समर्पितानां दृष्ट्वा, वानरध्वजः पाण्डवः, अस्त्राणां गर्जनस्य आरम्भे, धनुर्धरं उवाच, "हे अच्युत, मम रथं युद्धद्वयस्य मध्ये स्थापय। तथा, यः युद्धाय उत्सुकाः, एतेषां सह संगृहीताः, यः किमर्थं युद्धं कर्तुमिच्छन्ति। सञ्जय उवाच | एवं गुडाकेशेन उपदिष्टः, हृषीकेशः, हे भरत, रथं द्वौ सेनायाम् स्थितम्। भीष्मद्रोणानां च सर्वेषां पृथिवीपतिः, "हे पार्थ, एते कुरवः एत्र स्थिताः पश्य। तत्र पार्थः पितृ, दादाः, गुरवः, मातृकाः, भ्रातृ, पुत्राः, पौत्राः, सखा, पितृसस्नेहाः च, उभयपक्षे स्थितान् दृष्ट्वा। सर्वेभ्यः कुटुम्बिनः दृष्ट्वा, कुन्तिपुत्रः, गहनदुःखेन, शोकितः वाचं प्रकटितवान्। "हे कृष्ण, मम स्वजनाः युद्धाय उत्सुकाः, दृष्ट्वा, मम अङ्गानि कम्पन्ति, वाचः सूक्ष्मं, शरीरं कम्पते, चञ्चलः च मम मस्तकस्य केशाः। गाण्डीवः मम हस्तात् पतति, मम त्वचा जलयति, अहं स्थातुं अशक्तः, चित्तं च चञ्चलम्। हे केशव, अहं अशुभस्य चिह्नानि पश्यामि, न च मम स्वजनेन युद्धे हन्तुं किञ्चित् शुभं दृष्टिम्। किं तु विजयः, कृष्ण, न च राज्यं न च सुखं। किं प्रयोजनं राज्यस्य, हे गोविन्द, सुखस्य, अपि च जीवनस्य? यैः कृते राज्यम्, सुखं च, तेषां कुटुम्बिनः, एते युद्धाय समर्पिताः, प्राणं धनं च त्यक्तुं सज्जाः। गुरवः, पितरः, पुत्राः, दादा, मातृकाः, पितृसस्नेहाः, भ्रातृसस्नेहाः च। हे माधुसूदन, अहं तान् न हन्तुमिच्छामि, यदि ते मां आक्रमन्ति, तर्हि त्रिलोकस्य राज्यम् अपि न हन्तुं। धृतराष्ट्रपुत्राणां हन्तुं, किं सुखं लभेम, हे जनार्दन? केवलं पापं गच्छति यदि एतान् हन्ति। अतः, धृतराष्ट्रपुत्राणां, स्वजनानां हन्तुं न उचितम्; हे माधव, स्वजनानां हन्तुं, कुतः सुखं लभेम? यद्यपि एते, यः लोभेन व्याकुलाः, कुटुम्बस्य नाशं न पश्यन्ति, मित्राणां च विश्वासघातं, किं न, हे जनार्दन, यः स्पष्टं पश्यामि, कुटुम्बस्य नाशं, एषां पापं त्यक्तुं? यदा कुटुम्बं नाश्यते, तदा तेषां प्राचीनं धर्मं नष्टम्; धर्मस्य नाशे, सम्पूर्णं कुटुम्बं अनर्थं प्राप्नोति।